| 1 |
 |
“... tabatin basta...”
|
|
| 2 |
 |
“...-
bahador of nan comisario, of pa propaga
principionan perverso di Francia na un of otro
manera. (PI. 1794).
Te na 1795 desunion den burgernan a ke-
da te na palabra sol, ma na es anja ai el a
exprese pa hechoe tambe i tabatin diferente
escaramuza den guarnicion coe burger i den
burger coe otro. Es disturbionan no a cau-
sa solamente un completa desunion den bur-
ger i militar, ma completa destruccion tambe
(1). Neger i mulato no tabata cont& den Burgernan....”
|
|
| 3 |
 |
“... algun tem es des-
union, koe nan tabatin coe otro. Ma ape-
na nan a sofoca es lamantamentoe, koe a
bolbe bini desunion.
Dia 16 di Mei 1795 nan a ricibi aki noti-
cia di paz coe Francia i huimentoe di Stadhou-
der for di Holanda i revolucionarionan di
isla a desea awor pa mira nan partida para
mas pronto koe por na cabez di es asuntoe-
uan. Nan no a keda contentoe tampoco pa e...”
|
|
| 4 |
 |
“...9
order di Conseho di Colonia*, bisando cada
un flea na nan empleo i no haci nada pro-
mer koe saca ordenanza di colonia. (PI. 1795).
A bini aki cerca ainda, koe na principio di
anja 1796 a plama nobo, koe miernbronan di
isla tabatin relacion coe Inglsnan i koe nan
kier a entrega nan nos colonia pa ward asi-
na pa Stadhonder. (PI. 1796). Aunke foi carta di
persona ptarticular, koe a bini for di Holanda,
nan a tende despues koe nan a declara pues-
to di Stadhouder i Alianza coe FraUcia expi-
r., toch tantem koe no publica esai aki na
colonia, gobierno tabata sigi existi, sostene pa
militar. Esakinanapesardi opinion diferente, taba-
ta kere nan oblig, pa nan huramentoe, tantem
no a dispensa nan oficialmente di esai. Ma e
partida revolncionaria no a aprecia es conduc-
ia di guarnieion. Distiirbio di burgernan coe
militar tabata toema toer dia mi caracter mas
serio, e. o. ,,un troepa di hende coe cocard
francs nacional i anna coe pistool i houwer
a ataca schout-bij...”
|
|
| 5 |
 |
“...11
had huramentoe, koe ley tabata exigi. A^gun
oflcial, den nan gefe di guarnicon, coronel
von dem Bussohe, a declara, koe nan no kier ha-
d es huramentoe nobo, raa von dem Bussohe a
priminti mes ora koe le had toer loke el por,
pa conserba orde den troepanan. Mas ptarti
toer Militar di rango inferior auiinA pa algun
di nan ofidal, a nen^a di had huramentoe,
koe tabata exigf, ma despues mayorfa di nan
a preseiita, pa bolbe drenta den guarnidon.
(PI. 1797).
Retiro di Ganerijn a haci, koe nan mester a
scohe Uii otro Kaptein di burgernan, i seguu
un adamacion di dia 14 di Augustus burger-
nan reuni a cohe Johan Rudolph Lauffer, actual-
mente ofidal di burgernan.
Foi ora el a acepta su puesto, el a insist!
cerca Conseho pa toema medida pa mehor de-
fensa di Isla, pa motiboe koe semper nan ta-
bata kere e rumor, koe Inglsnan tabatin idea
di podera isla i pesai burgernan tabata exigi
precisamente pa mehora cosnan di defensa,
apoJA den esai fuerternente pa algun...”
|
|
| 6 |
 |
“...- 13 -
blo i had uso di arma, koe a doena nan
pa mantene trankilidad i orde. Asina koe isla ta-
bata expon algfiin tempoe na agitacion i des-
union, koe no solaraente pa un gran parti a
stroba trankilidad i orde di s isla ma koe lo por
causa ruina total i perdicion di es isla, si es
agitacion sigi i mas circunstancia bini acerca.
(PI. 1796.)
Asina cos a keda duranti diez dia di gran
excitacion, te ora Gobernador i Conseho a
haja dia 9 di September un carta di Victor
Eugues i Lebas, Agentenan di Poder Ehecutivo
di Islanan di sotavento francos na Guadeloupe
(1), fecha 13 Pructidor, Anja IV, (31 Augus-
tus 1796). Den es carta es Agentenan a ofre-
ce Gobierno di isla nan judanza, como nan a
haja sabi coe masjar duele, koe na ocasion
di hacimentoe di huramentoe nobo tabatin
desunion den burgernan, i koe den nan ta-
batin, koe kier a pidi Ingls juda nan. Es
mencionado Agentenan a doena di conoce tam-
be, koe nan tabatin idea di manda troepa Cu-
ragao, como amigoe of...”
|
|
| 7 |
 |
“...FrancsmiD, koe kier a pa:a, Joke nan a
coenipra, coe letra di cambio firm pa ,,Direc-
toire, (1) den eual comerciantenan no tabatin
muchoe confianza, .a desea pa Conseho tambe
firma e letra, loke Conseho a nenga. El a
saca un publicacion pa pidi burg:ernan acepta
letra di cambio di Francsnan. (PI. 1796). Ma
Thomas no tabata contentoe di nin^un manera
coe esai i a skirbi Conseho (dia 15 Septem-
ber), koe el a tende coe admiracion loke Con-
seho a resolve i koe el a ripara, koe bandera
francs no tabata boela banda di bandera ho-
lands na fortirian. Thomas a keha tambe, koe
no a doen noticia oflcial, koe Repnblica h>-
tava a declara Inglaterra gera (es noticia a
jega aki dia 15 September) ,,cuya falta
di atencion di banda di Conseho contra lua-
gestad di un nacion grandi, koe a expone
SU inters di mas stim, pa bini pur, pa jiida
Curasao, tabata un prueba, koe Conseho a
mira coe duele den dj i su hendenan, koe
nan tabata eriemigoe di Inglsnan. Tocanti
di nengamentoe...”
|
|
| 8 |
 |
“...Como diputado cerca Thomas, pa doen aclara*
cion i pa participe na mes tempoe, koe go-
bierno di isla lo fie placa pa paga es viveres,
koe nan a entrega Francsnan, contra obliga*
cionnan, koe Poder Ehecutivo di un didos Re-
publica lo paga. Thomas tabata contentoe coe
es proposicion, el a bandona isla, largaudo
Valteau i Bavdouin coe nan fragata aid. (1)
Entretanto Lauffer a sigi practica warda
nacional, asina nan tabata jama cuerpo di
boluntarionan den arte rnilitar ma loke taba-
ta toca fortificacion di isla, el tabata entera*
mente dependiente di Conseho, koe mester a doe-
na e placanan, koe tabatin mester, asina koe-
ta proposicion sol Lauffer por a haci i Cose*
ho no tabata toema poco of ningun noticia di
nan. Esai tabata semper un spada den coera-
lon di partida revolucionario. El tabata culpa
Conseho e marcha fatal di mehora cosnan di
defensa, bisando: koe na promer ora di cambio
di gobierno caba, nan a mira den ki situacion sin
defensa isla tabata, pa hade...”
|
|
| 9 |
 |
“...- 18 -
mente encargfi, coe asuntoenan di defensa di
Isla i pa autoriza kaptein-comandant Lauffer,
pa saca tambe tantoe placa koe naii mester
for di caha di barcoenan preso. Nan a doena
ehecucion na es decision i a participa esai tam-
be na Valteau, Baudouin i Wiei-tsz, koe a pidi
Conseho pa convoca un Conseho mas ge-
neral, koe a reiini dia 20 di October. Den es
reunion aki e oficialnan ai a sostene por es-
crito proposicion di Conseho di gera di Bar-
geman i a presenta mes ora un proposicion
1 un instruccion pa e Comision, koe nan lo
nombra. Na es ocasion ai Valteau a bisa Conseho,
ademas koepa motiboe koe el a bini aki riba
pidiinentoe di Wiertsz i di almirante Blaak
di Suriname coe instmcciou, pa haci toer
cos pa es colonia aki no cai den manoe di
Ihglsnan, koe tabatin un atake prepard caba,
lo el no sali for di isla, tantem no a
percura pa isla tin bon cos di defensa, loke
tabata falta muchoe ainda. Coe es argumento ai
a nombra un Comision Militar, manera...”
|
|
| 10 |
 |
“...19 -
nan a d^n ma coe stipiilacion, koe comision
lo reuniWao di direceion di un vice-president,
cuyo puesto lo ta ociipa un biaha pa Lauder
i otro biaha pa Kikkert, koe sigur lo ta obligA
di participa director loke nan a decidi, ma koe
nota obligd, di sigi su ordennan; mieutra lo ten-
de Couseho den asuntoenan liuanciero solamen-
te. (1).
*
Realinente anto director tabata exclui di
toer loke tabata na defensa di isla. For di
cual por a saca, koe Burgernan tabatin des*
confianza den nan Gobernador. Antes cab nan
a jega di moenstra es desconflanza, es ta, dia
Prancsnan a bini, koe senjores /. Stuylingh,
C. Berch, J. L. du Bois, G. Dayckinck, J. H,
Hiintz, kaptein Gravpniiorst, luitenant Hagen-
bersr i edecan Boy a raanda un rekest pa
Thomas, pa despacha Oonseho i Gobernador;
Conseho, pasobra ta de Veer a boete, koe el
mes no kier a haci huraraentoe na Republica
Batava; i Gobernador, pasobra tabata mira
claraineute, koe el tabata na relacion coe In-
glsnan, koe a...”
|
|
| 11 |
 |
“...21
aki, pa toeiua e cartauaa, koe aan trece, i pa
inteiTop:a pasafferoaau, afin koe por haja sabi
di algun relacion, koe por tin den habitante
coe enemigoe. Es risbramentoe di barcoe na tem
di gera tabata haei proiner aja semper dij ban-
da di fiscal, i risbramentoe di papel i interro-
gacion di pasagero tabata encarga na el i na
Goberuador. espues koe Kikkert' a ristra e
cartanan, koe el a haja i koe el a manda nan pa
director, esaki a nenga di tin un cos di haci
coe es papelnan i a protesba contra heehoe di
Kikkert, koe el tabata considerfi, como un vio-
lacion di su autoridad i di e confianza, koe
Estadonan General tabatin den dj. Despues
koe Kikkert a larga director sabi, koe ta ri-
ba order di Vaheau i Wiertsz el a trata asi-
na, Beaujon a manda respond! segun su mes
palabra siendo na suposicion, koe senjor Kik-
kert kier a usa senjor Valteau pa haci su mes
falta bon koe el tabata considera Valteau
como aleado, ma koe Valteau no tin nada di
manda riba isla...”
|
|
| 12 |
 |
“...-almirante Wiertsz,
koe bien pronto tabata na desunion coe Conse-
ho i coe B. Th. Tierce, diputado francs di Agen-
tenan di Guadeloupe, kende a acusa Wiertsz,
koe el tabatin relacion coe Inglsnan. Pa pro-
ba es acusacion. Tierce a cita testimonio di
dos oficial francs koe tabata afirma, koe
tempoe nan tabata prisonjero di gera bordo
di un barcoe di gera ingls, nan a tende oficial-
nan di barcoe papia, koe Wiertsz a skirbi Go-
bierno di Martinique, koe lo el entrega haf, si
Inglsnan kier manda dos barcoe di gera aki,...”
|
|
| 13 |
 |
“... 1797) . i v
Ma causa di mas principal, koe a haci plei-
toe sigi den burgornan, tabata e numero gran-
di di Frances, koe a bini foi Santo Domingo i bi-
ni aki. Na 1798 caba nan a ripara es mal
contentoe di pueblo riba Gobierno, for di e
nuineroso ,,folletonan di bofon, koe
bata dirigi contra miembronan particular di
Gobierno i empleidonan altoe di colonia, i
koe tabata contene calumnia i imputacion di
mas vil, i koe tabatin intencion di tira sospe-
cbo riba Gobierno i empleadonan altoe._
(Plak. 1799). Na principio Consebo a mi-
A.punt. Hiat. *...”
|
|
| 14 |
 |
“... tabata jega pa haci toe-
ma parti den es complot. Es skirbidornan ai ta acepta,
koe Lauffer tabata tende na atentAdonan di Francsnan
contra colonia., sin koe el a pone esai na conocementoe di
Consebo, ma ni un ta haci algun diferencia denter e
dos diferente complotnan, koe tabatin; un pa trece un
cambio den gobierno di isladi cuyo complot of nego-
ciacion secreta Gobernador tabata sabi masjar bon, ma
koe el no tabata considera di importancia, te koe el a haja
abi koe de Vaux. tabata fimdador i cabez di es complot ; es
otro pa haci un revolucion general na diferente islanan di
West-India. Como ta depende solamente di un idea personal di
cada un, si Lauffer a trata manera el mester a haci como
cabez di isla, of koe el ta merece nomber di bomber
nobel, pasobra el tabata sabidor di e complot di Fran-
csnan, i pasobra el a nenga suma di $100,000 pa toema
(a) G. B. Bosch. Eeize in West-Indi en door een ge-
deelte van Zuid en Noord-Ainerika. Utrecht.
Af. D. Teenstra. De...”
|
|
| 15 |
 |
“...- 36 -
hert, i fiscal C. Spencer (1) a asisti n> pa su-
plica di Gobernador Lauifer a doena di cono-
ce koe el a larga convoca es reunion pa pone
na conocetnentoe di Conseho e situacion peligro-
sa i penosa, koe colonia ta den i pa delibera,
huntoe coe Conseho, e medionan pa kita es ca-
lanfiidadnan, koe tabata menaza colonia inclis-
pensabletnente. El a participa Conseho, koe, a-
pesar koe el tabata sabi rnasjar bon di un cierta
negociacion secreta, koe tabatin den al^n
habitante di isla, koe tabatin pa fin: cambia
Gobierno, el a haja es dia ai noeiua ciertoe no-
ticia, koe e general Frances Urbain de Vanx,
Agente di Poder Ehecutivo di San Domingo aki
na isla, no tabata solaraente den es negociacion
secreta ma koe el tabata hasta ^cabez; koe
es negociacion secreta lo no limit solamente
na un cambio den Gobierno ma koe el tabatin
pa fin tambe forma un rebelion general den ne-
fi-ernan, manera por a mira claramente lor di e
expresionnan, koe de Yaux a usa na...”
|
|
| 16 |
 |
“...88
medida tabatin, koe e Agente a reeonoce tam-
be. Despues a resolve coe unanimidad di voto
maske Conseho tabata desea inasjar di a toe-
ma medida menos duroe pa larga jama de
Vaux presenta den reunion, pa larga un warda
arrest ora el a iega den Fortipa evita desor-
den i mand San Domingo coe promer ocasion.
Conforme coe es resolucion, nan a arresta
de Vaux i cer preso den Forti na cas di lui-
tenant Pittet i a pone luitenant Rappard coe
un warda di seis bomber warde. Despues Con-
seho a manda un comision foi mierabronan pa
selja papel di de Vaux, loke a socede inmedia-
tamente. Mientras e comision tabata na cas di
de Vaux, Conseho a ricibi dos carta di es gene-
ral de Vaux. Es cartanan na francs, nos ta doe-
na aki traduci.
Es promer tabata bisa;
Ciudadanonan, boso a abusa di derecho di bende ii.
arresta mi. Dia boso haja sabi, koe mi ta inooente, lo duel
boso. Mi sabi, koe foi ki tem caba nan a hala mi den sii-
posicionnan, koe no ta moenstra un bon sintir...”
|
|
| 17 |
 |
“...42 -
solem, Gobernador a presenta nan copia dje
instruccion, koe el mes a skirbi.
Probableineute nuaca no por decidi cierta-
mebte, ki particularidadnan tabata para den
es instruccion, alomenos no for di atchivonan
di isla, camino no por haja es instruccion. Ma
Bosch si ta doena es particularidadnan, basta
ta cita palabranan di es instruccion (Toino
I, pag. 335 te 338) ma sin pone acerca, com
el a haja sabi nan, loke lo el a haci kizas
si lp el a sabi, koe nan uo a trata henter es
asuntoe pblicameute i koe Gonseho a haci
primintimentoe, pa tenele secreto (1). Ma ta
haja intento principal di es conspiracion den
notulouan di Gonseho; den nan ta para, koe
despues koe raiembronan a leza e copia koe
Lauer a presenta nan, nan a bini na es con-
clusion :
koe den instruccion di Sasportas tabatin
diferente contradiccion-, koe bende no por a
resolve, si el kier a compreiide nan literal-
meutei pesai nan tabata di opinion, koe,
,, bao di nomber ngido di un lugar...”
|
|
| 18 |
 |
“... masjar tempoe calja
,, Tierce^ tabatin proposito pa iamanta Gobierno
Frances bisinja jcontra Gobierno di Isla i pa
,, trece un cambio den Gobierno.
Dia 26 di September Lauffer a presenta
den Conseho puntonan di acusacion contra
Tierce, i aifor a resulta claramente, koe Jean
,, Baptiste Tierce no tabata solamente den ehe-
cucion di es plan di expedicion secreta di
,, general de Vavx i e Comisario Sasportas;
,, ma koe el mes tabata gefe i promer di es
negociacion secreta, koe es senjornan menta
,, Tierce i algun otro mas a forma, pa, promer...”
|
|
| 19 |
 |
“...getnan, _un cantidad di pirata Francs i nece*
sidad di placa, koe isla tabafca haj aden, a
haci es malcontentoe mas js^randi.
Segnti coestumber, koe toer nacion, koe ta-
bata na gera coe otro es teinpoe ai, tabatin pa
doena^ licencia di haci pirata, pa stroba coraer-
cio di otro asina tantoe koepor, Poder Ehecn-
tivo di Santo Domingo i di Guadeloupe a doena
tambe na varios es licencia di pirata, koe a stroba
eomercio di Curagao tnasjar. No solamente pira-
tanan tabatin derecho pa cohe toer barcoe, koe
tabata toca na nacionnan na gera coe Francia,
ma toer esnan tambe, koe tabata destiiia pa un
haf di un Estado enemigoe. Ma na 1799 koe
Conseho a haja conocementoe di e ,,Tratado di
Comercio i Ainistad, cera den Republica Bata*
va coe Estados nidos di Norte-America, di
cual art. 5 tabata taha pa, cohe barcoenan Ame-
ricano den awa di teianan di Republica Batava,
Conseho a saca un publicacion, pa taha pira-
tanan cruza cerca islanan B,)naire i Aruba i
cohe barcoenan...”
|
|
| 20 |
 |
“...-4.1 -
i,La Resolve, capt. J. Cassab, a cohe un go-
let americano, bao di tiroe di cajon di forti na
Fuik-Baai, ma es pirata tambe a keda sin haja
nada, pa motiboe tioe Lauffer a manda unbar-
coe masjar camnador su tras, koe a obliga e
bareoe pirata di stop poersigicion di es golet.
Den e barcoenan, koe e piratanan a cohe i
trece aki, tabatin hopi bez barcoenan, koe habi-
tantenan di isla tabatin inters den nan, princi-
palmente pasobra no semper e piratanan tabata
atene nan nies estrictamente na nan comision, nan
tabata haci abuso di dj, no obstante e pnblica-
cion, koe Poder Eheeutivo di Repnblica Bata-
va a saca contra esai dia 12 di Augustus 1798
(Plak. 1799). Conselio, koe mester i a condena e
barcoenan, koe nan a trece aki, i koe mester a
doena permision pa bende nan publicamente, ta-
bata haj hopi bez den un posicion fastiosa, pa
via di protesta di bargeman contra cohenientoe
ilegftimo di_ un banda, i di insistencia di Agente
maritimo di Republica Frances...”
|
|