| 1 |
 |
“... existente tabata limit na emncipado-
nan sol, despues di declaracion di gera di Ho-
landa coe Francia (dia 1 di Februari 1793),
es noticia ai a jega aki dia 3 di April 1793
lor di gobernador Runnels di San Eustaquio,
(1) Den sigimentoe di es articulo camina ta papia di
Conseho, semper ta nitica: Gobernador huntoe coe Conse-
ho, excepto den es casonan, koe hende ta mira cl,, koa
Gobernador no tabata trata huutoe coe Conseho.
Si nos ta cita despues di documentonan oficial, sigien-
te letternan ta niiica: PI. = Plakaat. Kekw. = Rekwest.
N; = Notulo di Conseho. B. & S. = Resolucion i Sentencia....”
|
|
| 2 |
 |
“...7 -
(PI. 1793) a coeminza forma den Burgernan
partida na fabor i partida contra ideanan
francos (1). E antiguo miembro di Conseho
Hansz coe su roeman i senjor Comelis Berch a
para na cabez di partida revolucionaria, (R. &
. 1793) i tabata pronuncia discurso coe pue-
blo i soldaat pa nan lamanta, asina koe dia
21 di Mei 1793 Conseho mester a larga pro-
clama un publicacion pa taha toer hende ,,pa
pronua#ia(fidiscurso, koe por sirbi pa perhudi-
ca honor i reputacion di Gas Real di Oranje,
of koe por critica of huzga constitucion di
gobierno holands, mientra cada hende, koe
a tende tal discursonan, tabata obliga pa
participa fiscal esai inmediatamente, ,,bao di
castigue, koe nan lo consider manera si ta
el mes tabata autor di es discursonan. (PL
1793). Despues nan a completa es publica-
cion coe es un di Estadonan General di dia
24) di April 1794, koe tabata taha toer hen-
de ,,di tin algun correspondencia of connexion
coe actual Gobernadornan di Francia, nan em...”
|
|
| 3 |
 |
“...- 8 -
di es trankilidad i bon orde, koe tabata reina
te na es tempoe ai. (PI. 1795). Pa es moti-
boe sef^un un publicacion di dia 4 di Angus-
tus 1795 Conseho a fiha, koe en adelante:
1*. ningun neger ni ningun bende di color
por sali na caja coe arma, garoti of cocoma-
cacoe ;
2. ningun militar, bao di rango di oficial
por camna coe arma, ora nan ta foi sirbisji;
3. ningun matroos, excepto esnan di bar-
coe di gera nacional, por ta na caja despues
di nueb' or di anochi;
4. toer sjap i cas di balia mester ta cer,
nuebor di anochi;
5*. ningun bende por forma complot of
grupo riba caja;
6*. neger i mulato liber, na caso koe nan
ta riba caja despues di nuebor di anochi,
mester tin un lanterne cend; catiboenan mes-
ter tin aderaiS di un lanterne un permit skir-
bf di nan donjo. (PI. i R. & S. 1795 i 1796.)
Diez tres dia despues koe a publica es or-
denanza catiboenan a lamanta, i na general
peligro, koe tabata menaza tera pa es caso ai,
nabitantenan a loebida pa...”
|
|
| 4 |
 |
“...9
order di Conseho di Colonia*, bisando cada
un flea na nan empleo i no haci nada pro-
mer koe saca ordenanza di colonia. (PI. 1795).
A bini aki cerca ainda, koe na principio di
anja 1796 a plama nobo, koe miernbronan di
isla tabatin relacion coe Inglsnan i koe nan
kier a entrega nan nos colonia pa ward asi-
na pa Stadhonder. (PI. 1796). Aunke foi carta di
persona ptarticular, koe a bini for di Holanda,
nan a tende despues koe nan a declara pues-
to di Stadhouder i Alianza coe FraUcia expi-
r., toch tantem koe no publica esai aki na
colonia, gobierno tabata sigi existi, sostene pa
militar. Esakinanapesardi opinion diferente, taba-
ta kere nan oblig, pa nan huramentoe, tantem
no a dispensa nan oficialmente di esai. Ma e
partida revolncionaria no a aprecia es conduc-
ia di guarnieion. Distiirbio di burgernan coe
militar tabata toema toer dia mi caracter mas
serio, e. o. ,,un troepa di hende coe cocard
francs nacional i anna coe pistool i houwer
a ataca schout-bij...”
|
|
| 5 |
 |
“...
tabata dilanti forti Arasterdatn coe su barcoe
di gera (fragata). El a larga carga su cajon-
nan, abri porta, caruina cajounan tabata, i a
menaza guarnicion pa haci un descargo coin-
pleto riba nan si troepa inarcha riba Burger-
nan. Su naanec a sali un publicacion di Oon-
seho, koe tabata contene trobe mes orde-
nanzanan, koe ya tabata taha cainnainentoe coe
arma; aderaas Conseho di Colouia a spierta toer
pa conserba trankilidad i orde, ,,pasobra Conseho
tabata experimenta coe duele di mas grandi, koe
algun mal hende a trata di haci algun cambio ri-
ba nan mes poder, pes motiboe a lamanta pue-...”
|
|
| 6 |
 |
“... dje judanza, koe el a ofrece,
Thomas a ripara ainda, koe di ningun manera
el a bini aki di su mes boluntad ma pa pi-
dimentoe di Wiertsz, loke a cambia es relacion
di dj coe Conseho enteramente i a pone p
un responsabilidad na toer dos Eepublica, koe
el no por a aprecia poco. Despues di a ricibi
es carta, Conseho a manda dos di su miembro
(1) Foi 26 di October 1795 te na 11 di November 1799
Directoire di 5 persona, coe titulo di Consul, tabatin
Poder supremo na Francia. {Sed. La Crux.}...”
|
|
| 7 |
 |
“...Como diputado cerca Thomas, pa doen aclara*
cion i pa participe na mes tempoe, koe go-
bierno di isla lo fie placa pa paga es viveres,
koe nan a entrega Francsnan, contra obliga*
cionnan, koe Poder Ehecutivo di un didos Re-
publica lo paga. Thomas tabata contentoe coe
es proposicion, el a bandona isla, largaudo
Valteau i Bavdouin coe nan fragata aid. (1)
Entretanto Lauffer a sigi practica warda
nacional, asina nan tabata jama cuerpo di
boluntarionan den arte rnilitar ma loke taba-
ta toca fortificacion di isla, el tabata entera*
mente dependiente di Conseho, koe mester a doe-
na e placanan, koe tabatin mester, asina koe-
ta proposicion sol Lauffer por a haci i Cose*
ho no tabata toema poco of ningun noticia di
nan. Esai tabata semper un spada den coera-
lon di partida revolucionario. El tabata culpa
Conseho e marcha fatal di mehora cosnan di
defensa, bisando: koe na promer ora di cambio
di gobierno caba, nan a mira den ki situacion sin
defensa isla tabata, pa hade...”
|
|
| 8 |
 |
“... Valteau
e. s. a desea. Na arbiculo 5 di instruccion pa
es_ comision nan tabata reconocle como poder
militar superior na es colonia aki i su trabao ta-
bata determina principalmente pa toer cos, koe
ta toca na defensa. Den su proposicion Valteau
a bisa, koe no por ta combeniente pa encrga
Beaujon erf Wiertsz coe presidencia, pa motiboe
koe ningun di dos por a bandona capital di
isla, loke sin embargo president mester a haci
pa drecha fortificacionnan na otro districtonan.
Ma Beaujon como gobernador i como tal presi-
dent di TOEK comision,a exigi presidencia, loke...”
|
|
| 9 |
 |
“...- 20 -
ronan di biaha; mientra el a bai for di Bar-
bados na Demerara coe un barcoe iiigds i a
tene conferencia aja coe su roeman, Gobernador
Anthonie Beaujon, koe poco tern despues a en-
trega colonia na Inglsnan sin ningun resisten-
cia. Koe director bao di un tal desconfianza, podi-
ser corapanj, coe jaloers di poder, ].o bini
na choke coe Coraision Militar, toer hende
tabata mira padilanti. Loke a socede pa pro-
tner bez dia 10 di November, dia koe e Comi-
sion a pidi Beaujon pa convoca Conseho huntoe
coe Comision. Ma el a nenga di hacie, sin sa-
bj padilanti, kiko Comision tabata desea di pa-
pia den es Conseho. Ma ora Wiertsz a parti-
cipa director, koe tabata pa asuntoe militar,
nan^a convoca e reunion, koe nan a pidi.'Na es
ocasion ai nan a papia riba e publicacionnan
di Estadonan General, koe nan a haja den pa-
pelnan di de Veer, i koe tabata trata riba ki-
tamentoe pa semper di puesto di Stadhouder i ri-
ba alianza coe Francsnan, tocanti cuya publica...”
|
|
| 10 |
 |
“... tantoe lo mi keda sin papia nada
mas di es piezanan fantastica, mas tantoe, pa-
sobra no a doena ningun prueba legitima i di
balor i koe mi no tin idea di defende mi con-
tra es acusacionnan ridfcula, manera ta dilan-
ti di un sorto di tribunal di inkisicion mi ta,
camina acusadornan furioso paree kier ta mi
huez tambe. N, gracia na bon Uios, koe es
isla i mi inters tambe ta depende di leynan
hustoe i di gobierno di e dusji patria di berda-
dera libertad.
Larga envidia hunga su papel awor, envi-...”
|
|
| 11 |
 |
“...te di enemigoe di afor como pa otro motiboe, ta di tal
sorto, koe es eircunstancianan ta exigi no solamente un Gefe
supremo atento, activo i zeloso ma tambe pa motiooe di
conserba trankilidad i bon orde i pa efectua e union tan
necesaria, koe tabata falta asina tantoe tempoe, mester
exigi na particular un tal Gefe supremo, koe tin coinple-
tamente toer confianza di burger- i habitantenaii di es isla
i di toer otro, koe ta para bao di su gobierno; i como nos
a haja sabi for di toer pieza. koe a jega na nos conoce-
mentoe na ocasion di kehonan i dificultadnan, koe tantoe
Senjores Valteau i Baudouin, comandante di fraga anen
francs nacional La Pense i Thetis, koe tabata den
es haf aki ltimamente, koe Comision Militar a doena
na Conseho combinfi, contra Senjor Director interino Jan
Jacob Beaujon, i koe nos a haja sabi foi muchoe circunstancia
mas, koe es Senjor interino menta a perde toer couan-
za no solamente di Burger-i militarnan i pues 1' toer
hende di es Isla, ma...”
|
|
| 12 |
 |
“...- 4.0
diendo es noticia, a larga pidi Sasportas es
papel ai ma el a nenga di doen na nmgun
otro hende sino na Gobernador sol i a larga
pidi Gobernador di priminti, koe si el doena
e papel, Laser sol lo leze. Gobernador a
larga bisa Sasportas koe si.. El a haja es ora
ai e papel den un envelop selja, caba el a bai
lez den un otro cuarto.
Despues di mei ora di ausencia, Gobernador
a bolbe bini den sala di reunion i a participa
Conseho, koe apesar koe el a prirninti di no
por a revela contenido di es papel, el ta con-
sidera sin embargo pa su deber di doena Con-
seho algun splicacion i pesai el a bisa, koe
den e papel tin un instrnccion, koe Agencia di
San Domingo a doena Sasportas tocanti ciertoe
expedicion secreta, koe Sasportas i c/e vaux
tabata encarga coe n i tocanti cnyo destino
el por a sigura Conseho, koe esai tabata su-
mamente peligroso pa trankilidad i siguiidad
di colonia. Pa tantem Conseho a keda conten-
toe coe es declaracion i a resolve pa tene Sas...”
|
|
| 13 |
 |
“...- 44 -
koe nan had es expedicion, nan trece un
cambio den Gobierno di aki i pa causa d
es manera un revolucion general na es co
'Lffer a pidi Gonseho pa no procede or-
^narfameutneu es asuntoe; iha pa toema,
iun resolucion politica, tal raedidanan tocan-
ti Tierce koe Conseho ta kere necesario, p
motiboe si trata es asuntoe manera uu asun-
toe criminal ordinario, lo causa desagrado mu-
Soe grandi i masjar tantoe peligroso pa tran
viiiflnfl i si^urid3d di gs colonia.
delibera riba es
nroDOsicion di Gobernador, Pastoor Sohmck a
ffdfpa papia coe Conseho i despues koe nan a
oerm?ti^ Su Re^erendo a pidi pa bise di ki
permiue, o tabata miem-
b^di directiva di Comunidad Romano Cato-
r ; tnhata oarce koe nirigun hende no kier
lico 1 tabata paro^^
hoor' publicamente manera forma di pbier-
So epuEno tabata exigi (segun uu hurista
no repumic . . 5iica e kehonan, koe
SSn tin contra djl E^pastoor, koe, segun hui|
rli Coio a comport na es ocasion ai
maSar kisoleAte i...”
|
|
| 14 |
 |
“...- 45
kizas iinicamente coe un intencion *
koe pastoor, aniraS, pa un ^elo santoe i se UQ
toer probabilidad, excite pa alg P jg
dje conspiracion di Tierce a larga an seducie
na es paso ai, pa cuyo tambe lo el
no toema es expresionnan di \ a
loe Lueffo Lfiuffer a sigura pastoor, koe a
toema tofr medida tocanti
pa sigura trankilidad di Colonia i koe Conse
ho lo sigi den e asuntoe di Tierce coe e mes
prudencia, manera a socede te aw or. bo
declaracion pastoor a l^^^a contentoe.
Conseho, koe a bolbe sigi su :
a bini unbez coe boz unamme na es ye^olucion
koe ta masjar peligroso, pa haci un i
gacion hudicial ordinario den es asuntoe, pa
tiboe koe cmplicenan den_ es asuntoe pa mee-
doe koe awor por descubri nan, lo ^a capaz_
haci toer nan ultimo esfuerzo;
nan awor, manera nan conducta ta moens ,
caricia pa speranza, koe ningun hen ^
nan intencion, lo warda nan di a
cos. Conseho a toema re^lucion anto pa de
ocho dia di tern el saca for di tera pa
encarga...”
|
|
| 15 |
 |
“..., es Tierce mas
bez caba menciona, na haja conflscacion di pre-
cionan, na otro parti. Esai tambe a contribui pa
lamanta malcontentoe, pa motiboe koe semper
Conseho por a doena naturalmente un dje par-
tidonan sol razon. E resolucion di Conseho na
1797 pa en adelante no condena precionan mas,
no a trece ningun mehora den sitnacion,re-
solucion koe nan a toema dia, koe Tierce a pre-
senta Conseho un instruccion di su Gobierno,
koe a autoriz confisca e barcoenan, koe pirata-
nan Francs a trece aki. (Rekw. 1797). Pa e-
vita dificultad Gonseho a resolve e mes anja
ainda pa no larga piratanan Francs drenta...”
|
|
| 16 |
 |
“... nan impor-
ta aki! asina koe toer hende tabata obliga di a coempr
Loterirna^donal tabata consisti di 4000 '2000
premio i 24 aproximacion, i tabata parti na 4 clase.
S "iS nt pr.to' I' Pi 250 1
Ps. 250 pa riba tabata desconta 12% na labor 5
di 1'DreniioTian menor tabatm un descuento di
a hunga es loteria ai
traps D Cardoze tambe a haja permision pa tralia un
foteria, bao di condicion pa paga Gobierno un derecho.
/...”
|
|
| 17 |
 |
“...49
bata saca muchoe ^yanancia coe es negocionan.
Pesai na anja 1797 Conseho a resolve pa ha-
ci nn siiplica na habitautenau i pa haci nu
emprstito boluntario: ,,pa di es manera doe-
na cada bende ocasion p por manifesta sii
sintinientiOenan pafcritico coe hechoenan mes.
Pieter Franqois Dieienhoven, (1) un propiefcario
rikisimo, a a Fl. 2.00 na 5% na lefcra ariba
Gomision di Colonia, i obligacion na encargo
di isla; algun otro eapitalista a fia nu suma
mas chikitoe (2), ma toer es placa huntoe no
tabata suKcierite pa juda nan tapa gastoe
di mas necesario. Fesai na anja 1798 Conse-
ho a bolbe haci un siiplica na habitantenan
ma ningun hende no a bin presenta nan es bia-
ha aki. Pes motiboe nan a decidi pa bolbe
busca judanza cerca Diedenhoven i pa skirbi
un rarta, ,,pa moenstr masjar seriamante e
estndo tristoe, koe isla ta haj aden i pa pi-
di facilita Fl. 120,000 na 5%, coe priminti-
mentoe, koe lo pag inters elmente i pa po-
ne, como garanta pa paga e suma...”
|
|
| 18 |
 |
“... segun su rikeza den un cuotacion
general di burgernan ma koe sol no ta
capaz di wanta toer peso. El a moenstra tam-
be, koe nan por a had gastoe menos, p. e.
retira algun troepa. Ma ora Conseho a haci
mira e peligro, koe tabata menaza isla pa
cai na poder di enemigoe pa un defensa peor,
lke talbez lo por sali maloe pa Diedenhoven
tambe, el a responde, ,,koe el sabi masjar bon,
com el mester sconde su placa pa ningun ene-
migoe no por haj. Es ora ai Gobernador i
toer miembro a ofrece nan mes como respon-...”
|
|
| 19 |
 |
“...'-fr
Han nan no tabata conoce. Nan a deter-
mina tarnbe, koe pa tantem lo no entrega nin-
giin sucesion, koe ta toca na personanan koe
bira mondig, ,,ma toer esfuerzo, koe nan a
haci pa kita penuria di placa, a keda ente-
ramente sin exito.
Entretanto cuater fragata Frances, koe a ej-
ga aki, a bolbe costa Colonia un bon siima pa
facilita nan viveres, motiboe pakiko Conseho a
resolve dia 5 di November 1798 pa saca un
ley pa obliga hende fia placa. Coe publicacion'nan
a ordena habitantenau pa promer koe dia 31 di
December doena op na Conseho nan rikeza di
propiedad ffha, hypotheek,catiboe i ,,otro prue-
ba di propiedad. Segiin es lista un corai.sion
nombra pesai a decidi i ordena cada hen-
de : ,,pa di su propiedad el fia Cxobierno 4 por
cientoe den cuater termino, cada un di tres
luna, na letra riba Comision na la Haya
of obligacion na 5 por cientoe na encargo di
tera.
Despues di toer loke nos a conta, no tin
mester di mas prueba pa moenstra koe encargo
di...”
|
|
| 20 |
 |
“...- 59 -
Ademas Gobernador a observa for di es entre-
bista ai claramente, boe idea berdadera di
Agencia na Guadeloupe tabata pa toema
gobierno di es isla, ma koe el a combence
Bresseau compjetamente, koe nunca Conseho no
por permiti esai. Despues di esai Bresseav i Jean-
net toer dos a doen man pa nan palabra di honor
i a priminti, koe nan lo no haci nunca ningun
violencia contra es colonia, ma koe nan lo bai
atrobe, si no tin mester di nan judanza. Des-
pues Lauffer a propone Conseho pajudaFran-
csnan i pa doena nan permision, pa doena nan
barcoenan un otro lugar pa ancra, loke Conse-
ho a permiti.
Entretauto Lanffer a toema precausionnan
necesaria, no obstante primintimentoenan die
generalnan Frances, koe nan a kibra despues
asina scandalosamente. Cajonnan di forti Amster-
dam tabiita dirigi riba e barcoenan Frances; nan
a manda bisa e hombernan, koe tabata tene
warda na fortinan di coenucoe, bini stad; nan
a destrui e batrij cerca cas di polber, koe nan no
por...”
|
|