| 1 |
 |
“... ..............................471
Meten v. h. oppervlak v. een willekeu-
rige vlakke figuur ..................471
Bepaling v. h. volume v. lichamen . 472
v. h. S. G. v. vloeistoffen. . 473
., vaste lichamen 474
Meien en bepalen v. hoeken bij figuren
of voorwerpen en meten v. richtings-
hoeken.............................475
Meten v. hellingen, vertikale hoeken en
hoogten............................478
Overbrengen van een peil ...... 481
Landmeten.
Meten van rechte lijnen...............484
Uitzetten van rechte lijnen...........485
Uitzetten v. evenwijdige lijnen en
hoeken.............................486
Uitzetten van bogen...................488
Natuurlijke steen als bouwsteen.
Zandsteen ............
Kalksteen...........
Hardsteen...................
Marmer......................
Leiplaten...................
Granietsoorten ...............
Tuf- en lavasteen^ .
Trachiet, andesiet, serpentijn, perido-
tite, talksteen, gipssteen en albast .
541
542
543
544
546
546
549
550
Materialen...”
|
|
| 2 |
 |
“...432
NATUURKUNDIGE GEGEVENS.
LICHAAM
Temperatuur in Soortelijke
graden Celsius warmte
Ijzer . . . .
Gips . . . .
Marmer . .
Eikenhout .
Glas . . . .
Goud . . . .
Graphiet . .
Houtskool .
Cokes . . . .
Koper . . . .
Messing . .
Nikkel . . . .
Platina . .
Zilver . . . .
Baksteen . .
Kwarts . .
Zink . . . .
Tin.............
Aethylalcohol
Glycerine 100 %
Petroleum .
Kwikzilver .
Terpentijnolie .
Lucht . . . .
Zuurstof . .
Stikstof . .
Waterstof .
Kooloxyde .
Koolzuur . .
Waterdamp .
Lichtgas . .
Rookgassen .
11101200
0100 -
0100
10
200
0225
tol 300
0100
300
2050
5100
300
0100
0100
0100
tot 300
.. 15
1550
0100
0100
0
160
0200 i
0200 c
0200 I §
0200 Sm
0200 ) g g
0200 §"3
0200 I
0200 ] 3
0200 '
0,190 0 calorie
0,273
0,210
0,57
0,177
0,031 6
0,20
0,296 6
0,314 5
0,203 1
0,094 9
0,101 3
0,245 0
0,109 2
0,140 3
0,033 5
0,055 7
0,215 0
0,191
0,092 7
0,056 2
0,545
0,576
0,51
0,033
0,410 6
0,481 2
0,237...”
|
|
| 3 |
 |
“... van den stroomvoortbrenger
in welk geval het nuttig effect gelijk 0,50 is.
Weerstand en geleidingsvermogen.
De soortelijke weerstand is de weerstand in Ohm van een lengte van 1 Meter
met een doorsnede van 1 mM1 bij 15 Celsius; het soortelijk geleidingsvermogen
is de wederkeerige waarde, nl. 1 gedeeld door den soort, weerstand. Het geleidings-
vermogen neemt bij stijgende temperatuur bij bijna alle geleiders af.
MATERIAAL
Aluminium. .
Zink ....
Geelkoper .
Platina . .
IJzer zacht .
,, hard
Lood . .
Nieuwzilver .
Nikkel . .
Nikkeline .
Kwikzilver
Kool . .
Soortelijk geleidings- vermogen Soortelijke weerstand. MATERIAAL Soortelijke weerstand in Ohm per cM1, cM*
58 0,017 Marmer 500.10*
25 0,03 Mica 23.101*
17 0,06 Guttapercha 450.1012
14 0,071 Glas 7,4 ,10la
7 0,14 Eboniet 4.000.1011
15 0,7 20 % AgNO, 13
10 0,10 HC1 1,4
4,8 0,21 NH.C1 3,2
3,0 0,33 HNO, 1,5
0,12
2,4 0,42 H.SO. 1,6
1,0 0,95 40% 1,6
0,010,001 100 tot 1000 80% 10...”
|
|
| 4 |
 |
“...MINERALEN. 449
Nalriumcarbonaal als mengsel van normaal en zuur zout op natriumhoudende
gesteenten en bodems.
Ammoniumcarbonaat vindt men in guanos en bij ontbinding van organische
stoffen.
Calciumcarbonaat komt in de natuur voor in kalkspaat, marmer, kalksteen, druip-
steen, kalktuf en krijt.
Magnesiumcarbonaal vindt men in Magnesiet (talkspaat).
Dolomiet (Bilterkalk) is een dubbelcarbonaat van magnesium en calcium.
Spaatijzersteen of ijzerspaat is een ferrocarbonaat.
Phosphorzure zouten of phosphaten.
Calciumphosphaat Ca,(PO,)
Apatiet is een dubbelzout van calciumphosphaat en calciumchloride. Het calcium-
phosphaat vormt verder het hoofdbestanddeel van talrijke mineralen als het phos-
phoriet, koproliet, phosphaatkrijt en andere phosphaten.
- Waivelliet is een aluminiumphosphaat.
Vivianiet is een waterhoudend ferrophosphaat, dat in laagveenbodems en humeuse
kleibodems gevonden wordt en aan de lucht van wit in blauw overgaat.
Zwavelzure zouten of sulfaten.
In den...”
|
|
| 5 |
 |
“...452
MINERALEN.
Kalk en kalkgesteenten zijn eveneens het produkt van een ontbinding van kristal-
iijne oergesteenten, voornamelijk die, welke groote hoeveelheden calciumsilicaat
bevatten. Bij de verweering wordt deze omgezet in het koolzure zout, hetwelk in
koolzuurhoudend water wordt opgenomen en later weder als normaal calcium-
carbonaat wordt afgezet.
Daar in de moedersteen ook magnesium voorkomt, vindt men in het calcium-
carbonaat niet zelden het magnesiumzout. De oudste kalkformaties, zooals het
marmer, zijn ontstaan door verdichting der onder druk der water- en bergmassas
verkeerende brijachtige kalkafzettingen.
Mergel is de innige vermenging van het uit water afgezette calciumcarbonaat
met Mei- en zandmassas. Kalkmergel noemt men die mergel, welke meer dan
60 % calciumcarbonaat bevat; Meimergel, wanneer het kleigehalte meer dan 40 %
bedraagt en leemmergel, wanneer het gehalte aan leem 2040% en daarbij het
zandgehalte groot is. Treedt dit laatste geheel op den...”
|
|
| 6 |
 |
“... kan inwendige scheuren veroorzaken. Men zal dus
goed doen vr de aanneming vast te stellen, of men den steen met liggend leger
wil hebben.
Kalksteen.
De kalksteenen behooren evenals de zandsteenen tot de laaggesteenten.
Door de homogeniteit, dichtheid en fijnte van korrel leent de kalksteen (w. o.
hardsteen en marmer) zich het best voor fijne vormen en scherpe profielen.
Voor bouwwerken worden hoofdzakelijk de volgende soorten toegepast, welke
niet polijstbaar zijn of weinig in gepolijsten vorm gebruikt worden (zg. handels-
kalksteenen) :
Nederlandsehe kalksteenen.
Maastrichtsche Krijttuf. Geelwit, poreuze kalkmergel, alleen in de directe omgeving
gebruikt. Vroeger echter tot ver vervoerd.
Duitsche kalksteenen.
Freyburg, Schaumkalk (Thringer kalksteen). Geelachtig, fijnkorrelig, olitisch.
Duitsche travertin (Thringer) bruingeel).
Grna, Aderstedt (Anhalteri. Blauwgrijs, fijnkorrelig, olitisch.
Eschershausen (Brunswijker). Geelgrijs, fijnkorrelig dolomit. Drukv. 1000...”
|
|
| 7 |
 |
“...544
NATUURLIJKE STEEN ALS BOUWSTEEN.
Marmer.
Men onderscheidt (het eigenlijke) kristalachtig marmer (uit Carrara), doorschijnend,
marmer (eveneens uit Carrara), gestreept marmer (Cipollinomarmer) en pauwenmarmer
(Paonazzo) met zwart-violette aderen, kleurmarmer (Noir-fin, Untersbergermarmer
' enz->. geaderd marmer (Portoro, zwart met oranje-gele aderen, Languedoc, scharlaken-
rood met breede witte aderen) en Breccin-marmersoorten w. o. het knollenmarmer
van Verona, amandelmarmer of Griotte en gevlamd marmer, bijv de Sarancollino
Ruw marmer heeft men in prijzen van 230400 gulden den M*.
Onder statuario, of statuair marmer, verstaat men marmer uitsluitend voor
beeldhouwwerk bestemd.
Italiaansche marmers.
Carrara, het witte (monumentenmarmer) en het weinig grijze blanc clair of
ordinario. Het blanc clair met weinig aderen kost f 500, den M*; in platen van 2-5
cM per M2 f 12,50 k t 25,. Het doorschijnende marmer vam Carrara is tamelijk
poreus en is in den winter in de open...”
|
|
| 8 |
 |
“...NATUURLIJKE STEEN ALS BOUWSTEEN.
545
Groszkunzendorf, Saubsdorf (Silezisch marmer). Grofkorrelig roodwit, ook blauw-
groen enz,, deels dolomiet. Drukv. 5891012.
Saalburg (Thringer marmer). In 9 soorten: grijsviolet (fontanello) rood (ruban-
tica) enz.
Nassau, Lahn (Hessisch marmer). In tal van grijze, roode en zwarte soorten.
Drukv. 12021829.
Brilon Mecklinghausen (Westfaalsch marmer). Roodgrijs met gele aderen (alma)
> enz.
Beiersche marmers.
Marxgrn. Hof. In rood, blauwgrijs, enz. Drukv. 14551666.
Tegernsee (Boven-Beiersch). Warm rood en ook blauwgrijs.
Zuid-Beiersche marmers:
Treuchtlingen, Jurakalk. Geel of blauw.
Ruhpolding. Rood en geel en tusschensoorten, wolkig met witte aderen.
Rohrdorf, Neubeuern, kiezelkalksteen, ook granietmarmer genoemd, enz. In een
! grijze grondmassa liggen ovale ophoopingen.
Kiefersfelden marmer.
Oostenrijkseh marmer.
ntersberg (antiek en modern Salzburger marmer). Roodwit tot grijsgeel met
: roode puntjes, breccieachtig...”
|
|
| 9 |
 |
“...546
NATUURLIJKE STEEN ALS BOUWSTEEN.
Grieksche marmers.
Penteli (gelijk alle volgende is dit zoowel antiek als modern Grieksch marmer).
Fijnkorrelig wit en blauwachtigwit, grijs netwerk. Ook bekend als attisch marmer
Drukv. 1270.
Verde Antico. Uit Thessali. Serpentijn-Breccie. Zwartgroen.
Cipollino Antico. Groenwit van Euboea.
Tinos (Ophites). Licht tot donkergroen van het eiland Tinos.
Skyros van het eiland Skyros. Fijnkorrelige kalksteen. Zoowel witte als vurige
kleuren.
Paros. De groeven van dit beroemde antieke sneeuwwitte marmer zijn uitgeput.
Marmo Rosso Antico. Uit de Peloponnesus. Karmijn tot helrood.
Klein-Aziatisch marmer (antiek en modern).
Phrygisch marmer. Breccienachtig korrelig.
Zweedsch marmer.
Ringborg kolmard, blauwgroen met witte strepen of vlekken.
Noord-Noorweegsch marmer.
Nordlansk marmer. Gele en grijze nuances. Klein tot fijnkorrelig, deels dolomiet.
In platen te Amsterdam franco boot f 7,50 per M* (vr den oorlog).
Engelseh marmer...”
|
|
| 10 |
 |
“..., Drammen. Rood,gelijkend op Meiszen (Stettiner), middel- tot grofkorrelig
en glimmerarm.
Engelsch graniet.
Shap, Shapfell. Lijkt op het Reuzengebergte-graniet door lichtvleeschkleurige
afscheidingen van losse veldspaat, tot 4 cM lengte toe.
Sehotseh graniet.
Peterhead. Biotitgraniet in 3 soorten verkrijgbaar, nl. rood, blauw, en grijs. Het
roode is licht vleeschkleurig en grofkorrelig, gelijkend op Meiszener, het donker-
blauwgrijze is kleinkorrelig, het grijze middelkorrelig.
Aberdeen. Lichtgrijs, soms roodachtig, tweeglimmerig graniet. Behoudens deze
nog veel andere Engelsche en Schotsche granieten.
Amerikaansch graniet.
Vermont Graniet of Barre. Blauwgrijs kleinkorrelig biotitgraniet.
Vermont Graniet of Bethel White of Hardwich White. Opvallend door melkwitte
aan marmer herinnerende kleur. Middelkorrelig tweeglimmerig graniet.
Connecticut, Bradfort red, Stoney Creek, gelijkend op het Saksische Meiszen,
roserood, grofkorrelige biotitgraniet.
Wisconsin. Montello, bruinrood...”
|
|
| 11 |
 |
“... hoofdbestanddeel is.
Zoblitz (Saksisch serpentijn). Beroemd om de daaruit vervaardigde kunstvoor-
werpen. Zwartgroen, ook zeegroen. Soms zwavelgeel en koperrood.
Waldheim (Saksisch serpentijn). Ook voor terrazzo gebruikt. Bruinachtig tot
geelgroen.
Talksteen.
Kleberst^n (z. g. Klebersteen, Soapstone, Saponit, enz.) uit Noorwegen is een
kristallijn leigesteente en bestaat uit talk en chloriet en wordt aldaar veel gebezigd.
Men heeft den steen van zacht tot hard. De harde steen is een zeer goede bouwsteen,
de zachte een goede vuurvaste steen. De kleur is groenachtig grijs.
Gipssteen en albast.
Het onderscheid daartusschen is hetzelfde als in wetenschappelijken zin tusschen
dichten kalksteen en marmer. Bjj het albast hebben nl. de gipsdeeltjes een korreligen
kristalvorm zooals suiker met van nature zekeren glans. En door de kristal-
achtige structuur is het lichtdoorlatend vermogen veel grooter dan bij den gewonen
steen, dien men daarom dicht noemt.
Ook uit Thringen, Zwitserland, enz...”
|
|
| 12 |
 |
“...596 GEWICHT EN RUIMTE VAN VERSCHILLENDE STOFFEN.
Mortels, versch tot verwerken gereed:
kalkmortel.................1900
slappe basterd trasmortel . 1825
basterd . . 1750
sterke trasmortel...........1600
enkel cementmortel .... 2050
. cementmortel (1 cement, 2 zand) 2000
roode cementmortel (Ned.-Indi)
(1 kalk, 1 zand, 1 cement)
Soortelijk gewicht:
portlandcement 3.
Steensoorten.
Soortelijk gewicht:
Baksteen: Waalklinker .................droog 1 90,
hardgrauw . 1,85,
.. rood................... 1,80, 1 M
Ned.-Ind. baksteen, gewicht van een steen gouvernementsmodel van gemid-
delde droogte 3,05 KG of 4 katti, 14 thail.
Natuursteen:
1860
met water verzadigd 2,10
.. .. 2,00
1,90
Belgische hardsteen . 2,7 4 2,75
Zandsteen................2,15 4 2,65
Kalksteen................2,20 4 2,80
Lei......................2,66
Marmer...................2,52 4 2,85
Graniet................. 2,60 4 2,90
Trachiet ................2,60
Porphier (Quenast) . 2,70
Basalt...”
|
|
| 13 |
 |
“...
(Schotsch)
rood Zweedsch.
wit ,,
grijs
van Lysekil ,,
Beijersch...........
Noorw. (Drammen)
Basalt.................
Basaltlava van
Mayen . .
Niedermendig
St. Johan. . .
Andemach . .
Zervas Shne,
(Keulen)
Grauwacke..............
Grauwacke (Lambacher-
Werke)..............
Hardsteen van
Comblain au Pont
Ogn..............
Kalksteen van
,, Romeiange
,, Savonnire .
,, Eu vil le .
,, Vaurion
Comblanchien
,, Blanc Royal .
Mery . .
harde Morley.
en van
Fauconval
Gildehaus . .
Born (Luxem-
burg)
Obernkirchen
Kunstzandsteen
Marmer ....
Porphier ....
Porphier van Quenas
Syeniet ....
Tuf .....
Zands tei...”
|
|
| 14 |
 |
“... .
Djatihout droog .
i. .I nat .
Groenharthout _|_ droog
ft tt nat .
Esschenhout .
Graniet.............
Hardsteen op groefleger
Zandsteen ....
Marmer..............
Metselwerk:
klinkers in sterke mortel
2 0003 000
1000
100
100
100120
50
15
12
60
15
12 %
20
' 80
30
25
60
50
100
75
66
45
25
1530
24
10
60
20*
80
( In het algemeen) |
(Amsterd. bouwv.) ]
Pruisische voor- 1
schriften 1910). j
M (Amst. en Berlijn-i
sche bouwverord.)
2) (Pruisische voor-
schriften 1910).
(bij buiging).
(Amst. en Berlijn-
sche bouwverord.) j
* bij buiging,
(Berlijnsche bouwv.) 1
// beteekent
evenwijdig aan de
vezelrichting,
JL beteekent lood-
recht op de vezel-
richting.
(Amst. en Berlijn-
sche bouwverord.)
(Amst. bouwv.)
(Amst. en Berlijn
sche bouwverord.) (
(Berl. bouwverord.);
Amsterd. bouwv.)
(id.)
(id.)
(id.)
id.)...”
|
|
| 15 |
 |
“... cementvloeren kunnen voor belastingen niet grooter dan 400 KG/M2 en
in dikten van ongeveer 8 cM op den gewonen ondergrond worden gelegd, nadat deze
door zuiver zand of puin met zand over de bovenste 20 a 30 cM dikke laag is vervan-
gen. Aanbeveling verdient den vloer te storten op een schoone vlijlaag van baksteen
of een laag van magere betonspecie van b.v. 1 op 8. Het beton van den vloer zelf moet
bestaan mt 1 dl. PC op 3 dl. zand en in geen geval vetter zijn.
Steenen granito- of terrazzo-vloeren worden gelegd op een onderlaag van magere of
cement- betonspecie (1 cement op 8 dl. grintzand) of 1 cement op 3 a 4 dl scherp zand,
dik in het eerste geval 8 a 10 cM of meer en in het tweede geval 2 4 6 cM, waarop een
bovenlaag dik 2 4 4 cM van beste hydraulische kalkmortel of dik 1 4 2 cM enkel cement
met toevoeging van dezelfde hoeveelheid steenmeel, waarin,, vrdat de specie ver-
hard is, marmer- of granietstukjes worden gestrooid en daarna worden vastgewalst.
De stukjes kunnen ook door de...”
|
|
| 16 |
 |
“.... Voor verlies en verknippen moet men 15% meer aan papier of linnen rekenen.
D behangselschroten neemt men veelal 10 bij 2,8 cM zwaar, ter hoogte der stoel-
leuningen evenwel 20 bij 2,8 cM.
Om pleisterwerk te behangen moet men het eerst niet te vet olin. Ook kan men
kalkolith bezigen, hetwelk evenwel een onaangenamen reuk hft. Voor het plak-
sel bezigt men algemeen roggebloem, dat men meer bindkracht geeft door er een
zekere hoeveelheid Venetiaansche terpentijn aan toe te voegen.
*) Prijzen vr den oorlog.
Bouwkundige onderdeelen.
Schoorsteenonderdeelen (prijzen vr den oorlog).
Schoorsteenmantels.
Marmeren schoorsteenmantels.
Prijzen van prima zwart marmer van Dinant, fijn gepolijst vr den oorlog:
Vraagbaak. 64...”
|
|
| 17 |
 |
“... akkels..........1148
Acetyleengasverlicbting. . . . 11471148
Accomodeeren, zich..............464
Accoordloon.....................734
Accumulatoren.................. 923925
----teekensvan....................277
Achaten......................... 74
Acherthal graniet...............547
Achtkante windmolens............850
Achtste, Oud-Amsterdamsche .... 105
Acre............................114
Acre-foot.......................128
Activiteit, eenheid van ..... 137138
Adams, logarithmentafels van .... 183
Addltament......................455
Additamentenmethode.............455
Aderstedt kalksteen.............542
Adhaesiespanningen in gewap. beton365-367
Adiabatische compressie..............901
---- toestandsveranderingv.e.gas. . 428
---- verandering.............. 428429
Adnet marmer.........................545
Aequinoctium....................... u
Aequiyalerite belastingen............728
Arodynamica................... 403407
Aerometer v Fahrenheit...............474
---- v...”
|
|
| 18 |
 |
“...1160
ALFABETISCH REGISTER
Blz.
Afmetingen v. meetwerktuigen 751754
---- y. meubelstukken........... 992993
----y. peilwerktuigen........... 751754
v. Puppe balken..................... 611
---- v. stoomketels .... 860, 861, 862
---- v. stoommachines...................879
---- v. tooneel in schouwburgen. . 976
----y. verbrandingsmotoren . 897899
v. vertrekken en ruimten in
woningen..........................992
---- v. voertuigen.............. 992993
----v. woonvertrekken...................991
Af passen...............................481
Afrika, temperatuur in.................. 43
Afrikaansch marmer. Zuidwest. ... 545
Afronding bij teekeningen...............274
Af schuivende spanningen .... 307310
Afschuiving, arbeid bij.................308
---- bij teekeningen....................274
----vormveranderingsarbeid bij
zuivere ..........................334
---- weerstand tegen....................307
Afschuivingsvlak, afschuiving v. h. . 418
Afsluiters...”
|
|
| 19 |
 |
“...
Argandbranders.......................H50
Argentaan...................; . 580
Argument.............................222
Aris................................ 34
Arm co ..............................557
Armco plaatijzeren buizen............660
Aron-Coulomb-tellers............ 938939
Aronlampen..................1157H58
Arpenteur-boussole...................751
Artesische put, debiet v...... 39 63 9 7
Artesisch water.....................1128
Arzo-Mendrisio marmer................545
As, elastische...................941
---- neutrale................ 307310
----v. d. zonnebaan................... 3
Asbest...........................448738
---- cement.........................1020
---- cementdaken................... 990
---- cementleien . . 100010011020
---- draden.........................1020
---- filters v. drinkwater..........1133
Asbestpakking....................743
Asbury-metaal....................580
Aschgehalte v. steenkolen........591
Aschkarren, ijzeren..............784
Asolie...”
|
|
| 20 |
 |
“..... . 1083
v. excavatoren.............. 820822
----v. graafmachines........... 820822
---- v. een Kisselvrachtwagen ... 785
----v. slachthuizen............ 985986
---- v. een sleuvenbagger.............822
---- v. stoommachines.................875
Bedrijfsresultaten v. A.E.G--Turbines 880
---- v. Parsons Turbo generatoren . 881
Bedrijfsspanning, keuze d. electr. 909910
Bedrijfsstoringen v. stoommachines883884
---- v. verbrandingsmotoren. 894895
Bedrukt vensterglas..................1019
Beginsel van Archimedes. ..... 374
------ van arbeid................... 296
----van levende kracht................296
---- van Poncelet en St. Vnant. . 306
---- d. virtueele verplaatsingen. . 293
----v. Watt......................... 429
Behangscharnieren. . . 10101120
Behangsellinnen......................1009
---- papier..........................1009
Behangwerk.......................... 1009
Beiersch marmer ......................545...”
|
|