| 1 |
 |
“...I
xxvj INTRODUCTION.
lamelle de corne que cercle un filet de cuivre, porte 1’indica-
tion suivante, écrite vers la fin du xive siècle : « Tres trac-
tatus ordinati per ... abbatem SanctiMartiniTornacensis ».
Les fol. 1 et 2 sont restés blancs.
Sur fol. 3-9 v° se trouvent, après un préambule, des con-
sidérations générales tirées de 1’Ecriture sainte.
Fol. 10 en blanc.
Fol. 11-28 v°. « Tractatus primus, de his que tempori-
bus suis ante et post promotionem suam in monasterio
Sancti Martini acciderunt. » Au début de ce traité, une
miniature représentant Gilles le Muisit dictant sa Chronique.
Fol. 29 et 30 en blanc.
Fol. 31-42. « Tractatus secundus, de Consuetudinibus
approbatis in monasterio Sancti Martini observari solitis. »
Au début de ce traité, une miniature représentant Gilles le
Muisit, faisant la lecture k ses moines dans la salie capi-
tulaire.
Fol. 43-136. « Tractatus tertius, » dont voici le détail :
Fol. 43-46. « Pars prima, » chronique breve de la...”
|
|
| 2 |
 |
“...xxvj INTRODUCTION.
lamelle de corne que cercle un filet de cuivre, porte 1 indica-
tion suivante, ècrite vers la fin du xive siècle : « Tres trac-
tatus ordinati per ... abbatem Sancti Martini Tornacensis ».
Les fol. 1 et 2 sont restés blancs.
Sur fol. 3-9 v° se trouvent, après un préambule, des con-
siderations générales tirees de 1 Ecriture sainte.
Fol. 10 en blanc.
Fol. 11-28 v°. « Tractatus primus, de his que tempori-
bus suis ante et post promotionem suam in monasterio
Sancti Martini acciderunt. » Au début de ce traité, une
miniature représentant Gilles le Muisit dictant sa Chronique.
Fol. 29 et 30 en blanc.
Fol. 31-42. « Tractatus secundus, de Consuetudinibus
approbatis in monasterio Sancti Martini observari solitis. »
Au début de ce traité, une miniature représentant Gilles le
Muisit, faisant la lecture k ses moines dans la salie capi-
tulaire.
Fol. 43-136. « Tractatus tertius, * dont voici le détail:
Fol. 43-46. « Pars prima, » chronique brève de la...”
|
|
| 3 |
 |
“... « Tractatus primus »
et « secundus », et en outre une chronique brève depuis la créa-
tion du monde, formant la « Pars prima tertii tractatus »; le
présent chapitre, outre la rubrique que nous reproduisons,
porte en téte la mention « Tractatus tertii pars secunda ».
1...”
|
|
| 4 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
2
naturis rerum, usque ad tempora dicti sancti Ludovici,
et ornatissime compilavit. De quo tractatu quatuor
volumina habentur in monasterio nostro, videlicet
prima pars, secunda, tertia et quarta, et est intitula-
tio : Prima pars Speculi historialis fratris Vincentii
de ordine Predicatorum, et sic secunda pars, tertia
atque quarta intitulatur. Item sunt aut esse debent
in liberaria nostra quatuor partes de naturis rerum,
quarum due sunt intitulate in majori volumine, et
alie due in minori1.
1. Lorsque'Sanderus dressa dans sa Bibliotheca belgica
manuscripta (1641) le catalogue des manuscrits de Saint-
Martin de Tournai, les mss. de Vincent de Beauvais s’y trou-
vaient encore. Sanderus les décrit comme suit (t. I, p. 104) :
« In quarta assere. 1. Prima pars Speculi historialis f. Vin-
centii Ordinis Predicatorum. Pars secunda desideratur. —
2. Tetria (stc) pars Speculi historialis. — 3. Quarta pars
Speculi historialis. Item ad calcem sunt quaedam...”
|
|
| 5 |
 |
“...46 GILLES LE MUISIT. [1311-1314]
vicesimam sextamdiem octobris, habeus unde vivere.
Tandem se desperavit et sui ipsius occisor fuit; pro
qua causa ballivus capituli extra ecclesiam ponens, et
ducens extra justitiam Tornacensem, fecit de eo jus-
titiam et per equos trahi et suspendi in nocte Symo-
nis et Jude
Anno eodem fuit concilium apud Vianam.
Anno m° trecentesimo decimo secando, fuit eclypsis
lune decima nona die junii in vespere, et post fuit
eclipsis solis quinta die julii, hora tercie1 2 3 4.
Anno m° trecentesimo decimo tercio, vicesima prima
die martii, venit dominus de Gallardo tanquam castel-
lanus in Tornaco, loco regis, [fol. 60 v°] post emptio-
nem faclam de Mauritania et de Castellania8.
Anno m° trecentesimo decimo quarto, decima nona
die aprilis, in feria sexta, fuit facta justicia in villa de
Pontoise de duobus fratribus militibus, filiis domini de
Aunay *.
1. 28 octobre 1311.
2. Ces deux éclipses sont mentionnées, comme celle de la
page 45, dans...”
|
|
| 6 |
 |
“...[1295-1296] CHRONIQUE. 49
Tempore dicti domini Bonifatii pape regnabat in
Franchia Philippus, dictus Crassus, filius Philippi qui
in via Arragoffife mortuus est; duxitque in uxorem
filiam regis Navarre, procreatam de sorore comitis
Sancti Pauli, vocatam Johannam, que fuit regina
inuncta; de qua habuit tres filios: Ludovicum, primum,
Philippum, secundum, Karolum, tercium, et unam
filiam; fuitque frater dicti Philippi regis Karolus, (et)
comes de Valois; duxitque in uxorem filiam regis
Cycillie, de qua habuit Philippum, qui duxit in uxo-
rem sororem ducis Burgondie, et secundum Karolum,
qui fuit comes d Alenchon, et duas filias, de quibus
duxit unam Guillermus, comes Hannonie, que post
mortem ejus regularem ordinem Cisterciensem assump-
sit in monasterio de Fontennellis, prope villam de
Valenchenis, aliamque duxit in uxorem Robertus,
dictus de Attrebato. Guido autem, comes Flandrie,
habens quatuor filios et unam filiam de prima comi-
tissa, castellaua de Bethunia, et...”
|
|
| 7 |
 |
“...62 GILLES LE MUISIT. [1301-1302]
Anno etiam illo videlicet millesimo trecentesimo
primo, quando dominus rex cum regina fuit in Flan-
dria; ut superius est premissum, conestabularius,
dominus de Neella, qui gubernaverat patriam, cum
rege recessit. Dominus autem Jacobus de Sancto
Paulo, qui erat avunculus dicte regine, ad requestam
regine, fuit loco dicti conestabularii institutus Flan-
drie gubernator. Et quia non est secutus vestigia
conestabularii in miti gubernatione, sed durius eos
portabat in verbis atque factis, coperunt impacientes
esse et murmurare.
Anno m° trecentesimo secundo, illi de Gandavo
ceperunt contra regem et contra gentes suas, que eos
gubernabant, rebellare et iverunt versus villam de
Lessines, et secunda die aprilis, magno frigore
faciente, vi et per proditionem ceperunt; et earn com-
busserunt et muros funditus everterunt.
Anno predicto, videlicet millesimo ccc° secundo,
illi de Brugis, prima die mensis may1, ceperunt rebel-
lare de consilio...”
|
|
| 8 |
 |
“...76 GILLES LE MUISIT. [1303-1304]
Anno eodem, post recessum Flamingorum venit ad
noticiam aliquorum de communia quod comes Flan-
drie, tempore transacto, venerat pluries in domo
domini de Wes prope Tornacum, qui erat de genere
comitis et erat etiam cum Flamingis. Licentia igitur
obtenta a gubernatoribus ville, magna pars commu-
nie virorum ac mulierum, duce eorum Gosuino de
Anthonio, qui erat rex ribaldorum institutus, iverunt
ad dictam domum et, quia Flandrenses earn reserva-
verant et eidem pepercerant, castrum et domos tota-
liter combusserunt, et alias garbas que invenerunt,
unusquisque, prout poterant, reportando.
Anno illo in hyeme fuit tantum gelu ubique, quod
audivi a multis in Hollandia mare fuisse captum de
gelu in longitudine septem leucarum, et quod erant
homines et bestie supra mare et supra gelu maris
euntea.
Et in illo anno fuerunt Flandrenses in Hollandia. Et
vicesima prima die mensis marchii1 habuerunt conflic-
tum et optinuerunt Flandrenses...”
|
|
| 9 |
 |
“... alii plures
nobiles cum eisdem in die Penthecostes1 fuerunt mili-
tes facti et ordinati.
In illo anno, apud Louveng, in feria secunda et in
crastino que fuit prima dies may, fuerunt circiter
ducenti armigeri ad torneandum et ibi fuit festum
grande; — et etiam Parisius pro novis militibus.
Anno eodem undecima die marchii, magister Tem-
plariorum fuit combustus Parisius2.
1. 3 juin 1313.
2. Le supplice eut lieu le 18 mars et non pas le 11 mars,
comme le dit Le Muisit....”
|
|
| 10 |
 |
“... curia regis et a suo consilio.
Tandem fuit facta inquesta fortis et ingens super
eum et, inquesta reportata, ipso non vocato, non con-
fesso, non convicto, fuit ad mortem judicatus. Acci-
dit autem quod ipso judicato tanta convenit populi
multitudo quod non erat visum antea, quia quanto
status altior, tanto casus gravior. Fuitque suspensus
Parisius in patibulo apud Monfaucon. Multusque
murmur fuit in populo de ipso toto illo anno. Dies
autem mortis ejus fuit anno predicto, in vigilia
Assentionis Domini Jhesu Christi, videlicet ultima die
aprilis.
Et post in anno predicto, vicesima prima die men-
sis junii, fuerunt combuste uxor dicti Ingelranni, ejus...”
|
|
| 11 |
 |
“...86 GILLES LE MUIS1T. [1315]
soror4 et una alia mulier Parisius in insula retro
Palatium.
Eodem anno dominus rex Ludovicus, mortua regina
Navarre uxore sua, raisit in Hyspaniam1 2 et adducta
fuit ei filia regis, vocata dementia, quam desponsa-
vit vicesima die junii. Et sacratus fuit cum regina ter-
cia die augusti3.
Anno eodem venerunt dictus rex et regina versus
Atrebatum et intraverunt in civitatem vicesima prima
die mensis augusti in die Jovis. Et ivit rex versus vil-
lam de Insula et in earn intravit secunda die septem-
bris. Et secutus est eum exercitus magnus nimis. —
Et habebat dictus rex maximam voluntatem, ut
dicebatur, patriam Flandrie subjugandi et de factis et
inobedientiis preteritis, et de proditione Brugensi,
corrigendi, et vindictam, si posset, capiendi. — Et
coadunavit exercitum circa Bondues et cepit appro-
1. La dame de Chantelou. Cf. Grandes Chroniques, éd.
P. Paris, t. V, p. 220.
2. Gilles le Muisit a commis ici une erreur; c’est en Sicile...”
|
|
| 12 |
 |
“...
pontifici pro domino Willello (sic) de Ausonne, qui
erat cancellarius suus. Dominus autem papa, fretus
consilio fratrum, supplicationi dicti comitis condes-
cendit et dictum episcopatum dicto domino Willelmo
contulit.
Anno m° trecentesimo tricesimo sexto, domina re-
gina Franchie erat pregnans; prima autem die julii
peperit domino regi Philippo filium masculum, cui
dominus rex imponi fecit nomen Philippus in baptismo;
1. 2 novembre 1335....”
|
|
| 13 |
 |
“..., misitque dictos fratres cum legatis ante-
dictis1.
Anno m° trecentesimo tricesimo octavo, prima
ebdomada may, Gandenses, duce Jacobo de Artevelde,
venerunt cum potestate sua coram Brugis et domo de
Male, cqmite ibi existente; et ibi pepigerunt fedus
1. Nous ne retrouvons cette anecdote que dans Jean de
Noyal (éd. Molinier, [Annuaire-Bulletin de la Société de Vhis-
toire de France, 1883,] p. 249). Toutefois son récit ne Concorde
pas en tous points avec celui-ci; en effet il raconte que
Benoit XII re$ut des ambassadeurs du grand seigneur des
Tartarins et qu’il lui envoya les articles de foi et des présents,
mais il ne mentionne pas le miracle de 1’enfant changé de
couleur....”
|
|
| 14 |
 |
“...CHRONIQUE.
117
[1338]
Eodem anno rex Francie congregavit Ambianis,
prima hebdomada augusti, exercitum copiosissimum,
ad resistendum regi Anglie, si veniret; et quia non
venit omnes licentiavit.
Eodem anno in crastino sancti Laurentii1, in pre-
sentia conestabularii Francie et gentium regis in Tor-
naco existentibus (sic), in foro fuit facta ostensio per
parochias armorum et inhabitantium in civitate.
Anno m° trecentesimo tricesimo octavo, in festo
beati Nicholai2, venit rex Navarre in monasterium
Sancti Martini Tornacensis3 cum magna armatura, ad
mil ccc et xxxviij fu fais a Maude uns fais horribles; car une
femme fu navree et eut bien xvj plaies; et se mist a warant ou
moustier S. Brisse 4 Tournay une femme qui le fait avoit fait.
Pour lequel fait li baillius de S. Martin fist jugier par les
hommes de 1’eglise une vretet; et fu tenue 4 Maude li vretés li
xiüjme jour dou mois de may; et fu delivrés un fevres qui
arriestés en estoit; et le femme qui se mist 4 warant...”
|
|
| 15 |
 |
“...CHRONIQUE.
123
[1340]
gentes ad expugnandum, et post aliquos insultus dic-
tus dominus Syraon reddidit dictam domum, salva
vita sua, et recessit cum suis. Et postmodum fuit
dicta domus combusta in die sancte Margarete1.
Anno m° trecentesimo quadragesimö, prima ebdo-
mada mensis maij, venerunt in Tornaco dux Bur-
gondie, qui hospitatus est in domo Fratrum Mino-
rum, et cum eo conestabularius et mariscalci cum
magna copia armatorum et peditum, cum intentione
in Hanoniam transeundi et ibidem ubique comburendi;
sed, precibus civium Tornacensium moti, qui ibidem
habent sua bona et managia, remanserunt et cessave-
runt. Et post paucos dies iverunt versus Cameracum
ubi erat dux Normannie, filius regis, et comes d’Alen-
chon, patruus suus, cum acie copiosa.
Anno eodem m° trecentesimo quadragesimö, octava
die mensis maij, venerunt Hannonienses versus Mauri-
taniam, ut earn invaderent; et fuit insultus apud Tuyn
prope Mauritaniam2. Et missi fuerunt gentes de Tor-
naco, et...”
|
|
| 16 |
 |
“... exercitu erat in valle
Gasletensi et prope Ypris. Et comes Flandrie Ludovicus
fuit semper cum domino rege Franchie, a principio
guerre usque dum vitam finivit.
Prima autem die augusti, scilicet in die beati Petri
[fol. 101 v°] ad Vincula, exierunt de exercitu Anglico-
rum cum Flandrensibus summo mane magna copia
1. Froissart (éd. Luce, t. II, p. 44-45) n’indique pas cette pre-
mière position occupée par le due de Brabant; pour les autres
opérations du siège, pour les emplacements occupés par les
troupes alliées devant Tournai, son récit concorde en tous
points avec celui de Gilles le Muisit.
2. C’est-è-dire derrière le monastère de Notre-Dame du
Conseil ou des Prés-Porcins, entre Tournai et Maire....”
|
|
| 17 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
154
[1346]
tus fuerat viginti ebdomadas1; qui rediit Parisius
prima die septembris.
Anno predicto in festo sancti Laurentii2, Flandren-
ses et Anglici combusserunt villam de Sancto Venan-
tio. Et post paucos dies illi de castro ficte dimiserunt
unum posticium apertum; et inimici, credentes eos
recessisse, venerunt ante portam, et illi de castro cepe-
runt plures et multos occiderunt, et de Anglicis sus-
penderunt ad portam per pedes, ob quam causam
Flandrenses castrum obsederunt.
[Fol. \ 10 v0.] Anno supradicto videlicet m° ccc° xlvj0,
in nocte Assumptionis, venerunt Flamingi cum Angli-
cis ante Betuniam. Et erat in villa capitaneus cum
gentibus armorum dominus Godefridus d’Anekins3; et
illi de villa combusserunt sua suburbia. Et dictus
Godefridus exivit cum suis gentibus et abscondit se in
quodam busco prope villam; et inimici veniebant
inordinate, credentes suburbia per suos incendisse; et
Godefridus cum suis exiens invasit inimicos et ma...”
|
|
| 18 |
 |
“...CHRONIQUE.
155
[1346]
villam a prima usque ad vesperam; et de ipsis fuit
magna pars occisa et vulnerata ab illis de villa qui
viriliter restiterunt; et dominus Henricus de Flandria
et alii plures milites fuerunt vulnerati, et de villa non
ceciderunt nisi sex, ut dicebatur.
Anno etiam supradicto, rege Francie existente in
castro apud Rothomagum, rex Anglie cum suo exer-
citu venit ad tres leucas prope Rothomagum; et per
totam Normanniam transierat et fecerat spolia etincen-
dia de magnis et grossis villis et aliis usque ad Rotho-
magum, cesis pluribus de Francia, nullo contra eum
resistente.
Anno supradicto, circa festum beati Laurentii1, rex
Francie mandavit regi Anglie diem ad bellandum, et
ipse daret ei et suis locum; et rex Anglie respondit
quod, quando esset Parisius, si peteret ab eo aliquid,
ipse haberet consilium respondendi.
Anno etiam supradicto, rex Anglie movit castra et
venit supra fluvium Secane, vastando et comburendo
per patriam ante se, usque ad...”
|
|
| 19 |
 |
“...CHRONIQUE.
165
[1346]
Rex autem Anglie post bellum de Creci transivit
Pontiu et Boullenois versus Monstreul supra mare, et
ivit obsidere villam de Galais cum Flamingis, anno
xlvj0 in festo beate Marie Virginis mense septembri1.
Notandum igitur quod quidam familiaris domino
Johanni de Hannonia, domino de Byaumont, confecit
in metro gallico quendam rotulum de supradicto bello
et de morte proborum et nobilium virorum, cujus
tenorem feci inserere in presenti opusculo ad memo-
riaal et solamen futurorum :
Tenor et copia rotuli :
Au temps questees est en decours
Ke li sollaux laist son haut cours...
Fol. 117 v°]
... En eest dittié qui ci deffine.
Que Diex nous amaint en joie fine2!
Veniente igitur rege Anglie versus villam de Calais,
ut superius dictum est, Brugenses et Yprenses, exeun-
tes cum eorum exercitu, intendebant ire versus Calais
prima die septembris, anno gratie xlvj0; fuitque pro-
clamatum et divulgatum in Gandavo quod omnes
habentes quindecim annos et...”
|
|
| 20 |
 |
“...CHRONIQUE.
165
[1346]
Rex autem Anglie post bellum de Creci transivit
Pontiu et Boullenois versas Monstreul supra mare, et
ivit obsidere villam de Galais cum Flamingis, anno
xlvj0 in festo beate Marie Virginis mense septembri1.
Notandum igitur quod quidam familiaris domino
Jobanni de Hannonia, domino de Byaumont, confecit
in metro gallico quendam rotulum de supradicto bello
et de morte proborum et nobilium virorum, cujus
tenorem feci inserere in presenti opusculo ad memo-
riaal et solamen futurorum :
Tenor et copia rotuli :
Au temps questees est en decours
Ke li sollaux laist son haut cours...
Fol. 117 v°]
... En eest dittié qui ci deffine.
Que Diex nous amaint en joie fine2!
Veniente igitur rege Anglie versus villam de Calais,
ut superius dictum est, Brugenses et Yprenses, exeun-
tes cum eorum exercitu, intendebant ire versus Galais
prima die septembris, anno gratie xlvj0; fuitque pro-
clamatum et divulgatum in Gandavo quod omnes
habentes quindecim annos et...”
|
|