| 1 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
2
naturis rerum, usque ad tempora dicti sancti Ludovici,
et ornatissime compilavit. De quo tractatu quatuor
volumina habentur in monasterio nostro, videlicet
prima pars, secunda, tertia et quarta, et est intitula-
tio : Prima pars Speculi historialis fratris Vincentii
de ordine Predicatorum, et sic secunda pars, tertia
atque quarta intitulatur. Item sunt aut esse debent
in liberaria nostra quatuor partes de naturis rerum,
quarum due sunt intitulate in majori volumine, et
alie due in minori1.
1. Lorsque'Sanderus dressa dans sa Bibliotheca belgica
manuscripta (1641) le catalogue des manuscrits de Saint-
Martin de Tournai, les mss. de Vincent de Beauvais s’y trou-
vaient encore. Sanderus les décrit comme suit (t. I, p. 104) :
« In quarta assere. 1. Prima pars Speculi historialis f. Vin-
centii Ordinis Predicatorum. Pars secunda desideratur. —
2. Tetria (stc) pars Speculi historialis. — 3. Quarta pars
Speculi historialis. Item ad calcem sunt quaedam...”
|
|
| 2 |
 |
“...-
rum : « ista cauda non est de isto vitulo ». Nichil tarnen
1. II s’agit du chceur gothique de la cathédrale de Tournai
et non de 1’église romane elle-même, qui fut consacrée en
1166.
2. La Bibliotheca belgica manuscripta de Sanderus (t. I,
p. 188), dans le dépouillement du ms. 42 du 4e rayon de la
bibliothèque de Saint-Martin, indique les traités suivants :
« Item vita b. Eleutherii Tornacensis episcopi scripta per Hen-
ricum, canonicum Tornacensem. Sic incipit : Temporibus
imperatorum Diocletiani et Maximiani. — Item, elevatio cor-
poris beati Eleutherii, cujus est initium : Praesulatum Torna-
censis ecclesiae. » Ce ms. se trouve maintenant 4 la Biblio-
thèque communale de Tournai sous le n° 169....”
|
|
| 3 |
 |
“...
bibliothèque de Saint-Martin contenait deux exemplaires du
traité d’Herman de Tournai, d’abord au 3e rayon, vers ie
cloitre, n° 34 : « Liber de Antiquitate urbis Tornacensis. Item
Historia restaurationis coenobii S. Martini Tornacensis scripta
per Herimannum ejusdem coenobii abbatem... » Ensuite sur le
6» rayon, n° 57 : « Liber Herimanni abbatis 3 hujus monaste-
rii, de Restauratione prefati hujus monasterii S. Martini Tor-
nacensiis (sic). » (Ce ms. se trouve maintenant k la Bibliothèque
royale de Bruxelles sous le n° II 1020, après avoir été a Chel-
tenham [n° 11603].) Enfin, parmi les nombreux traités conte-
nus dans le ms. 42 du 4® rayon (aujourd’hui ms. 169 de la
Bibliothèque communale de Tournai) : « Item de Antiquitate
urbis Tornacensis; cujus initium : Tornacum Galliae Belgicae
civitatem. »...”
|
|
| 4 |
 |
“...t1288l CHRONIQUE. 37
cia quam habebant, civitati Tornacensi sunt appro-
priata et unita, nichil penitus retinentes in predictis
dicti domini, excepto domino Castellano qui retinuit
castrum et suam justiciam in eodem1. Et ab ilia die
usque ad hanc diem Tornacus possedit et possidet
pacifice, et Deo dante possidebit.
Ante dictam emptionem vidi muros et turres a porta
dicta Burdelli sequendo super fluvium Scalde jacere,
fundamentum, muros et turres construere et perfi-
cere.
Et ibi infra Scaldam habebat monasterium nos-
trum duo molendina, unum vocatum de Plouviers et
aliud de Fossato; ceperuntque gubernatores illa duo
molendina, propter que tenentur ecclesie nostre per-
petuo solvere annuatim triginta libras Turonentium in
duobus terminis.
Per predicta apparet quantum nobilis est civitas
Tornacensis, quia citra fluvium Scalde est situata dicta
Civitas in pendulo; ultra dictum fluvium videlicet
parrochia Sancti Brictii « Bourcg » nominatur; item
parrochia Sancti...”
|
|
| 5 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
130
[1340]
magno dampno monasterii combuste, totaliter des-
tructe et bona devastata, videlicet curtis de Warnavia,
de Dulciopetra, de Longasalice cum molendino, de
Taingtegnies, des Esplechin, quatuor molendina super
rivum de Ries, molendinum ad ventum prope Torna-
cum; et antea in ebdoraada ante Pascha1 combuste
fuerunt domus de Froiiania et domus de Maira cum
molendino super rivum de Maire.
Fuit etiam monasterium Sancti Nicholai de Pratis
pro parte combustum.
Item Dominica ante festum Assumpsionis Virginis
gloriose2, comes Hannonie, assumpto secum exercitu
copioso, ivit versus villam de Marchenis, eamque com-
bussit, [tol. 102] et monasterium pro majori parte3;
et, redeundo, plures villas combusserunt multaque
loca destruxerunt.
In civitate igitur Tornacensi erat a gubernatoribus
ville ordinatum quod, quando inimici pretendebant
insultus vel civitati appropinquabant, ad mandatum
gubernatoris due campane pulsabantur, quarum una
vocatur...”
|
|
| 6 |
 |
“...[1341] CHRONIQUE. 137
Item eodem anno in die beati Laurentii1 tenuerunt
parlamentum ibidem pro rege Franchie comes de
Savoiie, dux Atheniensis, archiepiscopus Remensis,
episcopus Morinensis et Tornacensis, et aliqui milites,
et pro altera parte dux Brabantie, comes Hannonie
dux de Gelres, comes de Julers, dominus de Byaumont,
dominus de Faukemont, et quidam de militibus regis
Anglie et aliqui de consilio Flandrie; et fuerunt treuge
prolongate xv dies.
Anno m° trecentesimo quadragesimo secundo, con-
venerunt omnes alligati contra regem Franchie in villa
Machliniensi; et tunc fuit dicta villa combusta casu for-
tuito in nocte festi Sancti Sacramenti2.
Eodem anno, Ludovicus comes Flandrie intravit in
Flandriam et receperunt eum Gandenses, Brugenses,
Yprenses, tanquam dominum, de assensu tocius patrie;
et indulsit eis omnia preterita forefacta. Sed diu ibi
non remansit, nam recessit propter metum vite sue.
Eodem anno ad festum beati Bartholomei3, venerunt
cot, éd...”
|
|
| 7 |
 |
“...°] sententiam sed ad faciendum melio-
rem tractatum pacis.
Item quod antedicti missi erunt ad dictam Curiam
infra festum sancti Johannis2 proximo venturum;
1. Cette trêve n’est pas publiée dans le recueil de Rymer.
On trouve : le texte latin dans Adam de Murimuth, éd. Thomp-
son, p. 129-135; le texte francais, a partir de « est accordé »
[concordatum est...), dans Robert d’Avesbury, éd. Thompson,
p. 344. Le texte francais, reproduit par les Grandes Chro-
niques, éd. P. Paris, t. V, p. 421, a du être traduit sur 1’ori-
ginal latin (le protocole y est écourté). Ici le protocole fait
défaut.
2. 24 juin 1343....”
|
|
| 8 |
 |
“...140 GILLES LE MUI SIT. [1343]
quod dicte res erunt expedite per adjutorium Dei per
Sanctissimum Patrem infra festum natalis Domini
proximo venturum. Si terminus non fuerit prolonga-
tus de assensu dictorum nobilium et si Santissimus
Pater esset impeditus per aliquam legittimam causam
ita quod non possit intendere ad predicta vel quod
non possit poni concordia inter dictos reges, propter
hoc non manebit quin treuge modo date durent et
durabunt usque ad tempus et terminum qui sequitur.
Item ex nunc, ad finem quod rex posset melius et
pulcrius habere effectum, treuge sint concordate
usque ad festum sancti Michaelis mense septembri
proximo venturum1, et de dicto festo usque ad finem
trium annorum proximo sequentium, per dictos reges
Franchie et Anglie, Scotie, comitem Hannonie et alli-
gatos dictorum regum, videlicet ducem Brabantie,
ducem de Gerles, marcisium de Julers, dominum
Johannem de Haynau et gentes Flandrie et in omnibus
terris regum, comitum et ducum...”
|
|
| 9 |
 |
“...CHRONIQUE.
141
[1343]
Item quod dicte treuge custodiantur in Britannia
inter dictos reges et adherentes, licet dicant se habere
jus in ducatu.
Item quod civitas de Vanes retineatur in manu
dominorum cardinalium ad tenendum in manu eorum,
nomine Sanctissimi Patris, per eos vel alterum eorum
si unus deficeret, toto durante tempore dictarum
treugarum, et in fine ipsarum cardinales facient suam
voluntatem.
Item propter absolutionem Flamingorum et propter
sententias quas incurrerunt, cardinales laborabunt sol-
licite quod absolutionem habeant et quod [fol. 107]
bona et opportuna sint inventa.
Item quod comes Flandrie tanquam dominus sine
medio non tanquam superior remaneat in Flandria,
durantibus treugis, et in hoc consensiat populus
Flandrensis.
Item ad comitem de Monfort sint deliberate et
observate ea que sibi promissa fuerunt coram civi-
tate de Nantes vel intus per ducem Normannie, de
quibus apparebit sufficienter.
Item quod, si aliqui(s) in Gasconiavel alibi...”
|
|
| 10 |
 |
“...142 GILLES LE MUISIT. [1343]
Item quod nullus qui sit in obedientia unius partis,
pendentibus treugis, non possit venire ad obediendum
alteri parti et quod non sit obediens tempore dicta-
rum treugarum.
Item quod nichil sit datum aut promissum a dictis
partibus aliquibus propter guerram movendam directe
aut indirecte.
Item quod dicte treuge sint affirmate per juramen-
tum utriusque partis.
Item quod dicte treuge publicentur ab utraque
parte in sua atie, in Britannia modo, et in Gasconia
infra quindecim dies, et in Flandria infra xv1"” dies,
et in Anglia et in Scotia infra quadraginta dies.
Item quod omnes in prisione detenti et capti ab
utraque parte et omnia eorum bona, durante sufferen-
tia facta per cardinales, videlicet [a] Dominica ante
festum sancti Vincentii proximo venturum1 usque ad
diem presentem, ponantur extra prisionem franchi
et redditi, sicut pertinebit de ratione.
Item, durantibus dictis treugis, nulla novitas nee
forefactum fiat ab utraque parte...”
|
|
| 11 |
 |
“...[1343]
CHRONIQUE.
143
secure de una patria ad aliam, et de nunc, in mercationi-
bus suis, et omnimode bone gentes et bona, tam per
terram quam per mare et per aquas, tam libere sicut
solebant venire et ire tempore predecessorum dictorum
regum, solvendo passagia et winnagia solita et consueta
integre, exceptis bannitis dictorum regnorum velalicu-
jus eorum per alteras causas quam per guerras regis;
sed barones de Gasconia et ducatus de Aquitania, et
alie persone de Gasconia, et dicto ducatu banniti(s)
vel alii comprehendantur in dictis treugis, et poterunt
ire de una patria ad aliam, durantibus dictis treugis.
Item quod die crastina dicte treuge proclamentur
et publicentur in duabus atiebus.
Item quod, si per aliquos dictorum regum vel
eorum gentium vel coadjutorum et alligatorum aliqua
sedes sit posita in Gasconia vel in ducatu Aquitanie
vel in aliis super mare de Grenesia vel Genesia vel
alibi, ubi tales sedes erunt, levabuntur citius quod
dicte treuge venient ad...”
|
|
| 12 |
 |
“...144
GILLES LE MUISIT.
[1342]
si contingeret aliquos eorum venire contra dictas treu-
gas, infra regnum Franchie, secundum posse suum,
flat de eo justitia; et erunt forefacta omnia bona que
habebunt in Flandria.
Item quod omnia debita que debuntur Attrebati as
Crespinois vel alibi non petentur nee fiet executio,
durantibus dictis treugis.
Item quod dictis treugis comprehen[fol. 108 v°]dan-
tur Hyspani, Catellani, Provinciales, episcopus et capi-
tulum Cameracense, et villa Cameracensis, et Castellum
de Cambrezis, omnes Gameracenses, et similiter domini
Lusbref, vicecomes de Foukart1, dominus de Meulen,
dominus Johannes de Vrevin, dominus de Roie.
Quas etiam res antedictas et quamlibet earum
suprascriptarum ad tenendum sine corruptione, et
proveniendo contra eas quoquomodo, dominus dux
Burgondie, dominus Petrus, dux de Bourbon, in ani-
mam domini Philippi regis Francie, et Henricus de
Lanchastre, Willermus de Varwic2, et Willelmus de
Monte-Acuto, comités, in animam...”
|
|
| 13 |
 |
“...150 GILLES LE MUIS1T. [4346]
runt duo cardinales, dominus Hanibal et dominus de
Claromonte, et fecerunt moram per tongum tempus
Attrebati, euntes pluries ad regem Franchie et regem
Anglie, laborantes et tractantes de pace, et longo tem-
pore ibidem remanentes.
Eodem anno, fuit magna guerra in Gasconia quia
gentes et exercitus regis Anglie venerunt ibi, duce
eorum comité de Albi. Misitque rex Franchie filium
suum Johannem primogenitum, ducem Normannie, et
cum eo ducem Burgondie, avunculum ejus, comitem
de Eu, conestabularium Franchie et Jacobum de Bour-
bon1 cum [fol. 109 v°] magno exercitu armatorum, et
ceperunt undecim castra ubi erant octo bone vitte;
de quibus undecim castris quatuor reservavit et sep-
tem posuit in ore gtadii; et cepit unum militem qui
patriam reddiderat Anglicis, quem misit apud Genne-
ves ubi fuit a quatuor equis detractus.
Item dictus dominus Johannes, dux Normannie,
obsedit villam de Aguillon2 et accepit ptura castra
atque villas.
1. On...”
|
|
| 14 |
 |
“...CHRONIQUE.
151
[1346]
Item vicesima octava die maii, conestabularius, dux
Atheniensis cum aliis comitibus et gentibus armorum,
venit coram villa que dicitur Villafrancha, bene val-
lata muris et fossatis, que semper fuerat pro parte
regis Franchie sed se Anglicis reddiderat; sed post
multas fraudes et post multos insultus capta fuit et
totaliter destructa, cesis pluribus et in ore gladii
positis.
Item erant cum duce Normannie quinque milia
equitum et viginti milia peditum, ut dicebatur.
Item comes de Albi erat Burdegalis, habens secum
mille armaturas cum totidem archistis solum et decem
milibus peditum.
Item secundo dux Normannie obsedit villam et cas-
trum d’Aguillon et stetit ibi per longum tempus.
Eodem anno in festo sancti Johannis Baptiste1, con-
cordaverunt Flandrenses unanimiter esse cum rege
Anglie in villa Gandensi et quod ad nutum ejus vel
alicujus de sanguine suo irent quocumque vellet eos
ducere.
Item circa festum beate Marie Magdalene2, venit rex...”
|
|
| 15 |
 |
“...152 GILLES LE MUISIT. [1346]
Anglie in Normanniam, super littore maris vocatum1
Coustentiin, cum octies centum navibus2, et descendit
in terram, cremando et devastando undique villas et
castra. Et tunc venit ex adverso pro rege Franchie
comes de Ghines, conestabularius, ad resistendum regi
Anglie iniitque cum ipso bellum. Et habuerunt Anglici
victoriam et ceperunt dictum comitem et dominum
de Dancarville. Et erat pro parte regis Anglie Gode-
fridus de Harcour, exul de regno Franchie.
Eo tempore duo supradicti cardinales iverunt ad
regem Franchie et ad regem Anglie pro concordia
impetranda. Qui, suas voluntates facere non volentes,
reversi sunt apud Sanctum Dyonisium prope Parisius.
Item in die beate Marie Magdalene3, rex Franchie,
accepto vexillo sive signo Sancti Dyonisii vocato 1’oli-
flamble, venit Rothomagum, expectans ibi gentes suas.
Eodem anno, secunda die mensis augusti, exierunt
Gandenses, Brugenses, Yprenses cum Flandrensibus;
et fuit capitaneus et dux...”
|
|
| 16 |
 |
“...158 GILLES LE MUISIT. [1346]
Item in die crastina Assumptionis, sperabat rex
Francie et sui quod rex Anglie reverteretur ad Gasco-
niam per civitatem Carnotensem; et rex Anglie ficte et
cautelose fecit fieri incendia versus Garnotum et,
dimissa ilia via, iter assumpsit ad contrarium.
Item rex Anglie et sui, videntes regem Franchie
esse ultra Sechanam, refecerunt pontes apud Poissi1 et
recesserunt tota nocte; et venerunt in crastino a
Ghambli le Haubregiet et ibi remanserunt; et in cras-
tino combusserunt villam et recesserunt decima sep-
tima die augusti et transierunt Byaumont supra Oyse2.
Eadem die, rex Franchie, rex Boemie et alii baro-
nes, et exercitus, sequebantur cum festinatione regem
Anglie.
Item decima octava die augusti fuit exercitus cum
rege in [fol. 111 v°] villa de Claromonte super Oyse,
sequens regem Anglie; et Anglici habentes unus quis-
que equos quos ceperant in Normannia, alios currus
non habentes per quos gestabant victualia sua et
omnia alia...”
|
|
| 17 |
 |
“...CHRONIQUE.
159
[1346]
defectus panis inter eos quod pre necessitate carnes
comederunt, quia in atie eorum unus panis unius dena-
rii quinque solidos vendebatur.
Vicesima igitur die augusti, venit exercitus regis
Franchie Ambianis, equitantes dicta die decem leucas,
ad preveniendum et obviandum regi Anglie fugienti ut
veniret cum Flam ingis sedentibus ante Betuniam.
Item vicesima secunda die augusti, fuit rex Anglie
ad Pontem Remi in Pontiu1 versus Abbeville et vole-
bant transire Anglici per pontem; sed gentes regis
Boemie et ejus filii, et dominus Johannes de Byaumont,
restiterunt; et fuit ibi conflictus magnus unde ex utra-
que parte plures ceciderunt.
Eodem die2, Godefridus d'Anekins, capitaneus ville
Betuniensis, sciens Flandrenses perdidisse plus quam
centum currus et quingentos viros versus Lilers et
dissensionem inter Brugenses et Francos, exivit de
Betunia et combussit partem de tentoriis Flamingo-
rum, et sine aliquo dampno suorum est reversus, plu...”
|
|
| 18 |
 |
“...160
GILLES LE MUISIT.
[1346]
mane; et rex Franchie cum suo exercitu venit in ves-
pere in dicta villa de Araines. Et Anglici transierunt
Summenam fluvium per locum vocatum a le Blanke
Take ad duas leucas prope Abeville, ubi [fol. 112]
Godemarus dou Fayt erat capitaneus ex parte regis
Franchie; qui dicitur fugisse1, et sui et pedites de
patria, qui venerant sibi ferfe auxilium, dimisisse, de
quibus peditibus ceciderunt plus quam mille, ut dice-
batur; pro quo facto suspicio vehemens fuit super dic-
tum Godemarum.
Item vicesima quinta die augusti, transivit rex Fran-
chie et suus exercitus Somenam fluvium per pontem
apud Abeville, sequens regem Anglie; et venit sine
mora quinque leucas ad villam de a la Broie.
De conflictu et de pugna que fuit inter duos
REGES, REGEM FRANCHIE ET REGEM AnGLIE, ET
SUOS EXERCITUS, VICESIMA SEXTA DIE MENSIS AUGUSTI,
PER DIEM SARBATHI, AB HORA NONA USQUE AD NOC-
TEM, IN CAMPO INTER VILLAM DE LA BrOYE ET
VILLAM DE CRECY EN PONTIU, UBI...”
|
|
| 19 |
 |
“... suas usque ad diem sancti Remigii2. Et misit
gentes armorum ad Sanctum Odomarum, ad villam
Bolonie, ad Betuniam, Insulis, Douaci, Attrebati et in
Tornaco.
Item fecit Karolus de Boemia ducere patrem suum
in patriam suam ad sepeliendum3.
1. Tournicle, tunique, broigne.
2. ler octobre.
3. Les entrailles de Jean 1’Aveugle furent déposées 41’abbaye
de Valloires, au diocèse d’Amiens, et le corps fut emporté en
Bohème. Cf. Froissart, éd. Luce, t. Ill, p. mi, note 3; Luce,
Revue des Questions historiques, 1892, ler octobre, p. 448-451;
Chronographia, éd. Moranvillé, t. II, p. 234, note 2....”
|
|
| 20 |
 |
“...ANNALES.
243
[1349]
RECIPIEBANTUR; SED INTRANTIBUS ET PROMITTENTIBUS
LEGEBANTUR.
Primo promittebant intrantes et dicebant : « Nos
obligamus nosmet ipsos ad dimittendum totum et
occasionem malefaciendi juxta posse nostrum; et de
omnibus peccatis de quibus recordabimur faciendi
contritionem et confessionem generalem. Item faciendi
de bene acquisitis testamentum sive ordinationem;
debita solvere vel assignare, et facere restitutionem
de alieno. Item ponemus nos in statu pacis, et emen-
dabimus et indulgebimus. Item pro juribus sancte
Ecclesie, honore et libertate, fide, doctrina et lege
defendere, tenere et servare, corpus et possessiones
exponemus. Item recognoscendo quod omnes sumus
ex una materia creati, redempti uno pretio, dotati
uno dono, debemus unus alterum fratrem appellare et
quod nullus suum socium nominabit. Item intrantes
debent a suo curato petere licentiam et ab ipso crucem
recipere, et ab uxore sua legitima petere licentiam, et
in obedientia alterius...”
|
|