|
|
|
|
|
| 1 |
 |
“...INTRODUCTION.
xv
pour le renseigner sürement, de préférence auprès des
témoins oculaires ou de ceux qui avaient pris part h l’action.
Nous trouvons dans ses oeuvres maintes traces de ses scru-
pules : en cas d’incertitude, il fait toujours part de ses
doutes au lecteur; et quand il ne peut se procurer des
informations suffisantes, il aime mieux ne rien dire que
de rapporter quelque vague rumeur. Cette sévérité de prin-
cipes, il en fait une véritable profession de foi vers
la fin de sa Chronique; la phrase mérite d’être citée :
« Populus universis facile credit et facilius audita refert et
publicat, unde modo falsa, modo vera dicunt; et ego non
approbo dicta talium nee fidem adhibeo et maxime si talia
registrarem de quibus certitudinem non haberem, totum
opus meum esset reprobandum, et in aliis michi non crede-
retur1. »
Les faits touchant h la religion eux-mêmes ne trouvent
point grace devant sa critique, et il ne les traite pas autre-
ment que de simples faits...”
|
|
| 2 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
4
finera. — Et quoniam, post ejus decessum et transi-
tum ab hoe mundo, Sancta mater Dei Ecclesia de ges-
tis et vita ejus atque miraculis fuit sufficienter infor-
mata, canonizatus fuit et est cum Sanctis in gloria
reputatus; et idcirco non est expediens neque decens
quod de temporibus suis in aliquo me intromittam.
XJnum audivi de predicto domino rege illustrissimo
laudabile quod michi videtur utile posteris intiman-
dum1. Secundum consuetudinem suam, quolibet anno
die Veneris in Parasceve Domini, psalterium legebat a
principio usque in finem. Accidit in uno anno quod
quidam nobilis, de illustri genere progenitus, propter
multa maleficia per se perpetrata erat in Casteleto
Parisius. Die autem Veneris in Parasceve rex in capella
sua secundum morem psalterium legebat. Venerunt
autem propinqui et amici illius qui in Castelleto erat,
cum filio [fol. 47] et fratribus regis, ut dicebatur, ad
regem. Rex autem, videns eos, posuit digitum suum
super...”
|
|
| 3 |
 |
“...[1266-1268] CHRONIQUE. 9
Vicit autem princeps Karolus supradictus Main-
fredum et occidit eum in bello cum maxima multitu-
dine suorum anno eodem. Sed Conrardinus, nepos
ejus, in bello fuit captus et adductus ante regem;
eratque juvenis elatus et magni cordis, et se nobilio-
rem tocius mundi reputabat, et regi ad interrogata
superbe respondebat. Unde accidit quod dominus rex
dixit ei : « Conrardine, si tu teneres me in tua pri-
sione sicut te teneo, quid faceres de me? » Respon-
dit quod sine dilatione sententiam haberet capitalem.
Rex autem non fuit motus ut sapiens, sed paulisper
subridens dixit : « Ex ore tuo te judico quia, sicut
michi facere judicasti, fiet tibi. » Statim cum indigna-
tione respondit : « Quis est in toto mundo qui me
[fol. 48 v°] ausus esset decollare? » Cui princeps
Karolus respondit : « Karolus, frater regis Fran-
cie, rex Gycilie et gladius Sancte matris Ecclesie,
caput tuum faciet detruncari ». Et sine mora, man-
datis pannis sericis cum...”
|
|
| 4 |
 |
“... confessis accedentibus, prout in
4 decretali continetur, qui venerunt, qui sunt et
4 qui venient, concessimus et concedimus indulgen-
4 tias et plenam, pleniorem et plenissimam remissio-
« nem et quantum claves possunt. » Sic fuit michi
testificatus episcopus et doctor supradictus.
Sciendum est quod ab anno millesimo ducentesimo
nonagesimo septimo usque ad annum ccc, in illis
tribus annis, multi tractatus1 fuerunt inter dominum
1. II est a remarquer que Gilles ne fait pas une mention
spéciale du traité conclu a Saint-Martin de Tournai le 28 jan-
vier 1298, traité qui prolongea les trêves conclues avec le...”
|
|
| 5 |
 |
“... omnibus
obedire. — Articulos et formam arresti, et modum
gubernationis et gubernatorum qui rexerunt usque ad
tempus gratie facte a domino rege, omisi scribere
propter multas causas, quia michi non videbatur
expediens1.
1. Le procés fut en effet trés long; il avait été engagé en
1322 et, depuis cette date, il était toujours pendant. Cf. a ce
sujet A. d’Herbomez, Notes et documents pour servir a l’histoire
des rois fils de Philippe le Bel (Bibliothèque de VÉcole des
chartes, t. LIX, p. 520 et suiv.).
2. 4 juillet 1322.
3. Cet arrêt est publié en entier par Vandenbroek, dans les
Mémoires de la Société historique et littéraire de Tournai,
t. VII, p. 325 et suiv.
4. Ce paragraphe est plus développé dans Muevin. (Éd. De...”
|
|
| 6 |
 |
“...
ceperunt et bellare; et fuit insultus et impetus longus
ab hora nona usque ad vesperam bene tarde; et ex
utraque parte multi corruerunt.
Videns [fol. 113] autem rex fugam balistariorum
de Genneves et aliorum peditum, precepit quod, ubi-
cumque invenirentur, interficerentur; fuitque ilia die
et post de ipsis facta ingens occisio, sed rex intelligens
causam fuge, indulsit eis et de eisdem cessare fecit
cedem.
De gestu autem regis Francie et de gestu regis
Anglie ilia die et hora, quomodo se habuerint, de per-
sonis suis et de existentibus cum eisdem non inveni
qui michi sciret dicere veritatem, nee ab aliquo valui
de certitudine informari; sed dicunt aliqui quod rex...”
|
|
| 7 |
 |
“...CHRONIQUE.
163
[1346]
Franchie cum suis remansit in campo per longum spa-
cium, et Anglici, quia tardi1 erat et videre non pote-
rant, se retraxerunt. Et tune rex Franchie cum suis
ad villam de la Broie reversus est et ibi remansit
usque mane; et in crastino videlicet die Dominica, ivit
apud Dourlens, et ibi comedit, et post prandium ivit
Ambianis et ibi gentes suas et suum exercitum recol-
legit. Rex autem Anglie et suus exercitus remanserunt
apud Creschi et in circumvicinis locis tribus diebus2;
et Dominica in crastino belli, Anglici venientes in cam-
pum spolia habuerunt, et propter hoc attribuerunt sibi
victoriam.
De gentibus autem regis Franchie, ut dicitur, ceci-
derunt circiter quatuor millia peditum et de gentibus
armorumet equitibusarmature septingente. De numero
autem Anglicorum qui, quales et quanti ceciderunt,
non inveni qui michi sciret dicere veritatem, et ideo de
eis sileo; sed fama laborante multi ibidem sunt occisi,
nee est possibile credere quod...”
|
|
| 8 |
 |
“...200
GILLES LE MUISIT.
[1348]
ses moti sunt in indignationem magnam atque iram.
Interea habitatores ville de Alost comitem Flandrie
tanquam suum dominum receperunt. Quo audito,
Gandenses, collecto ingenti exercitu, venerunt ante
villam de Alost et ibi fixerunt sua tentoria super
rivum de Tenre. Comes autem Flandrie et sui erant in
villa de Alost et extra supra rivum predictum ex ad-
verso.
Et accidit quod Dominica, in die videlicet Exaltationis
sancte Crucis1, habito consilio, misit nuntios ad Ganden-
ses ut cum eis posset habere parlamentum; qui, habita
deliberatione, annuerunt. Venitque comes cum suo
consilio et eos allocutus est gratiose et benigne; et,
facta audientia ab omnibus, dixit eis : « O bone gen-
tes, que de jure estis et esse debetis mee gentes, et
ego vester dominus, quia patria Flandrensis michi
debetur jure hereditario nee ipsam acquisivi per emp-
tionem, per donum nee per vim, nee per aliquam
aliam causam, nisi quia michi debetur jure paterno.
Et...”
|
|
| 9 |
 |
“...CHRONIQUE.
201
[1348J
peto ut de bonis, que ad me pertinent, computus
michi fiat, quia, si vobis tenerer in aliquo, jus et con-
suetudo dant quod vobis redderem rationem. Super
quibus omnibus rogo vos omnes et singulos, et
requiro quod, parcendo vobis et patrie et michi, deli-
beretis. » Et statim tumultus magnus factus est inter
eos; et comes, facto signo, petiit ut se mutuo trahe-
rent ad partes, sicut est consuetum, et ei suas inten-
tiones reportarent. Habitoque consilio, carnifices,
piscatores, naute et magna copia bonorum concor-
daverunt se comitem tanquam dominum recipere; sed
textores, fullones et alii tales rennuerunt, dicentes
quod nullum alium dominum habent nee habebunt
preter regem Anglie, cum quo fedus pepigerunt et
cui juraverunt; et statim mota est discentio inter eos.
Videns autem comes periculum imminens inter eos,
petita et optenta audientia, dixit eis : « O bone gen-
tes, ex quo non vultis me recipere? Nolo quod propter
me insimul decertetis...”
|
|
| 10 |
 |
“...212
GILLES LE MUISIT.
[1348]
Postquam Ludovicus comes juvenis intravit in Flan-
driam, et illi de Brugis et illi de Franco duxerunt
ipsum per Aldenardum et per Curtracum in villam
Brugensem, multa tune et postea in Flandria evene-
runt, que sine dubio non fuerunt opus hominis, sed
per divinam ordinationem evenerunt; et certe a
Domino factum est istud; et est ac esse debet mira-
bile in oculis nostris tam modernis quam futuris.
Gaudeo plane ego Egidius, humilis abbas supra
memoratus, hujus operis et tractatus conditor et
ordinator, quod videre merui dicti comitis introitum
et accidentia patrata in Flandria; quia testificor quod
in adolescentia mea, [fol. 134] dum eram monachus
juvenis, familiaris fui magistro Johanni de Harlebieke,
qui fuit de Flandria oriundus, qui erat clericus sem-
per studens, et astrologus peritus atque expers et
famosus. Qui pluries michi dixit in principio guerre
mote inter illustrissimum dominum Philippum, regem
Franchie et Navarre, dictum...”
|
|
| 11 |
 |
“... gratiam et sui ipsius industriam et per
bonum consilium possit patriam et populum in pace
custodire.
De genealogia autem digti Ludovici comitis et a
QUIBUS SIT PROGEN1TUS VIDETUR MICHI EXPEDIENS ET
UTILE ALIQUID DECLARARE.
Notandum est enim quod dominus Guido, post
mortem nobilissime matrone domine Margarete comi-
tisse, matris sue, obtinuit Flandrie comitatum. Iste
Guido, vivente matre sua antedicta, duxit in uj&rem
dominam castellanam de Ëetunia, de qua habuit plures...”
|
|
| 12 |
 |
“...[1349] ANNALES. 227
habitationes Judeorum, et domus combuste totaliter;
hanc (h)autem victoriam habuerunt Christiani.
De destructione Judeorum, quomodo et qualiter, et
in quibus locis destructi fuerunt, sufficiat legentibus
illud quod superius est expressum, quia in festo
Omnium Sanctorum anno m° ccc° xlix0 cessabat fama
de eis. Et si veridici sunt qui michi predicta nar-
raverunt, non mentior in scriptis redigendo nee michi,
si contrarium posteris appareat, estimputandum, quia
audita refero et non visa1.
Narratio pro illis hominibus qui catervatim per
CrvrrATES, PER VILLAS, PER GASTRA, PER OPIDA ET
ALIA LOCA, MODO CENTUM, MODO DUCENTI AUT TRE-
CENTI, MODO PER NUMERUM AMPLIOREM, SE ADUNA-
RANT ET IBANT, PENITENCIAM PUBLICAM FACIENTES, IN
ANNO M° GCC° XLIX0.
Nov[er]it Deus mutare sentencias, si tu noveris delicta
emendare. Tribularer, si nescirem misericordias tuas,
Domine; tu enim dixisti : « Nolo mortem peccatoris,
sed ut convertatur et vivat2. » Et hoc, o bone...”
|
|
| 13 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
228
[1349]
ciam1. » Redeant ergo ad cor peccatores, et qui ceci-
derit, adjiciat ut resurgat; et cesset, qui peccavit,
quia vera contricio est, et ejus diffinitio preterita plan-
gere et plangenda non committere. Tempus enim
instat penitendi et de tempore non habemus nisi
nunc. Currant ergo peccatores ad penitenciam dum
tempus habent. Penitencia autem debet esse discreta,
rationabilis, ac ordinata et incepta de superioris volun-
tate et habentis injungendi potestatem, quia, quod sine
superioris fit auctoritate vel voluntate, presumpcioni
deputabitur et vane glorie, non mercedi.
Anno igitur m° ccc° xlix0, audierunt et viderunt
mirabilia tune viventes; et visum est michi expediens
quod posteris et futuris omnibus aliquid innotescat,
quia omnes, qui sane mentis erant tunc temporis,
super diversis accidentibus et super mutationem tem-
poris et personarum quamplurimum mirabantur. Cer-
tum est enim quod in principio dicti anni, transacto
quadragesimali...”
|
|
| 14 |
 |
“...
ordine Sancti Augustini, verbum Dei predicavit, as-
sumpta materia de surdo et muto sanato a Domino nostro
Jhesu Cristo, et elegantissime et solertissime exposuit
virtutes laudando et vicia reprobando. In fine autem
sermonis, faciendo commendationes et orationes, ut
moris est, omisit pro hujus modi penitentibus exorare;
postea dixit : « 0 bone gentes commissum est michi
vobis dicere, de fratre qui in Dominica precedenti in
hoc loco predicavit, quod ipse dixit verba fidem tan-
gentia, exprimendo aliqua et inter cetera de com-
[fol. 18]paratione sanguinis Domini nostri Jhesu Cristi
1. Le siège épiscopal de Tournai était alors vacant par suite
de la mort de Jean Desprez.
2. Mardi 1" septembre 1349....”
|
|
| 15 |
 |
“...238
GILLES LE MUISIT.
[1349]
custodiat istam voluntatem et perseverandi det gra-
ciam. Multum enim est comraendandum quod peni-
tentiam facientes, et ad exemplum eorum quamplu-
rimi, condonabant et indulgebant guerras motas inter
partes. Et hoc fuit in Tornaco et in diversis locis.
Et est sciendum quod licet in illo tempore fuisset
tanta commotio facientium penitentiam, ut est dictum,
non tamen hoc fiebat in tota Francia, nec in aliis regnis
et regionibus superius nisi in Flandria, Hanonia, Bra-
bantia et aliis regionibus tendentibus versus Occi-
dentem.
Ego autem dum scribere faciebam supradicta,
occurrit michi et venit ad memoriam prenosticatio
magistri Johannis de Muris, quomodo dicit ibi inter
cetera comminationes stellarum et planetarum, quod
esset destructio sectarum, seditio populorum, ritus
novus, epidimie1 : et videtur michi quod isto anno m°
ccc° xlix0 predicta evenerunt pro majori parte, sicut
audivimus et vidimus in Tornaco, quia secta Judeo-
rum...”
|
|
| 16 |
 |
“...[1349-1350] ANNALES. 251
Sciant futuri, si ego vellem registrare omnia que in
illis diebus eveniebant de talibus penitentibus et que
de die in diem accidebant, nee scirem nee valorem.
Et credo et teneo quod multi in latino et in gallico
fuerunt super predictis registrantes; et quod scivi et
audivi illud registravi.
Et. est sciendum quod in illo anno fuit dies Natalis
Domini in die Veneris. Et fuit annus incipiens secun-
dum stylum curie Romane a Nativitate, que fuit dies
Veneris, ut dictum est, et sic fuit annus quinquagesi-
mus et incepit indulgentia ordinata a domino Summo
Pontifice Clemente papa sexto, [fol. 24] Et cessave-
runt multa mala; et multa referebantur, que michi non
sunt visa posteris demandare, donee veritas ignotes-
cat; et sic registrationi mee pono finem.
Anno eodem, in prima ebdomada Quadragesime1,
fuit proclamatum publice in foro, ex parte gubernato-
rum civitatis, quod omnes cessarent a dicta publica
penitentia voluntaria assumpta; alioquin...”
|
|
| 17 |
 |
“...262 GILLES LE MUISIT. [1350]
suum; dotninus autem Godefridus transmisit eum in
castrum de Gynes, et, tenens se pro securo, appro-
pinquavit, et gentes armorum et pedites similiter;
et venit ante castrum cum paucis de suo consilio. Et
castelianus descendit cum paucis, portans copiam cla-
vium in manu sua et dicens : « Ecce omnes claves
castri; paratus sum vobis tradere et illud recipere
quod michi est promissum. » Ibique fecerunt longum
parlamentum, adeo quod totus exercitus, et omnes
equites et pedites, qui erant ordinati, mirabantur et
ceperunt dubitare, quia eciam mare redibat suo cursu.
Finaliter dominus autem Godefridus cum aliquanlis
suis intravit castrum et illico porte clause sunt et
serate, omnibus aliis extra dimissis. Et incontinenter
parati erant super castrum, qui deposuerunt vexilla
regis Francie universa, et levaverunt vexilla regis
Anglie. Exercitus autem afforis hoe videns et quod
ipsi erant traditi, ceperunt post clamare : « Tra,
trait, trait, trait...”
|
|
| 18 |
 |
“...294
GILLES LE MUISIT.
[1351]
[Fol. 45 v0.] Accidentia que evenerunt in anno m°
CCC° LI° PER PREDICTUM EGIDIUM ABBATEM SANCTI
Martini Tornacensis ordinata et registrata et
POSTERIS DEMANDATA.
Notum sit omnibus futuris scire volentibus quod
in anno millesimo ccc° quinquagesimo primo dies sanc-
tus Pasche fuit decima septima die mensis aprilis.
Sciant moderni et futuri quod a die sancto Pasche
predicto usque ad festum Pentecostes1 pauca evene-
runt registratione digna. Verum est quod in latino et
in gallico multi multa accidentia cotidiana scribunt et
scribere faciunt et in eis delectantur; sed michi non
videtur expediens registrare talia nisi sint notabilia.
Infra illud tempus rumores multi erant in diversis locis;
sed populus universis facile credit, et facilius audita
refert et publicat. Unde modo falsa, modo vera dicunt
et ego non appro (o) bo dicta talium nee fidem adhibeo;
et maxime si talia registrarem, de quibus certitudinem
non haberem, totum opus meum esset...”
|
|
| 19 |
 |
“...ANNALES.
[1351] * ANNALES. 395
propter exemplum virorum ecclesiasticorum comede-
runt, quia plures plus sunt ad malum quam ad bonum
prumptiores. Idcirco multi sapientes et sane mentis
dictam gratiam non approbabant, quia forte futuris
temporibus successores istam gratiam in consuetudinem
ducere nitebuntur. Tarnen dominus episcopus fecit
propter bonum commune pauperum gentium1.
[Fol. 50, col.] Finivi autem presentem tracta-
tum anno Domini m° ccc° 1° primo, que data est talis
juxta morem ecclesie Gallicane. In quo tempore multi
sapientes dubitabant de guerris futuris et de multis
aliis accidentibus dubitandis; sed Deus omnipotens
omnia disponit et ordinat prout vult et pro sue libito
voluntatis, cui est gloria et imperium in secula secu-
lorum. Amen2.
[Fol. 50 v0.] Accidentia que michi, Egidio abbati
PREDICTO, EVENERUNT ANNO M°CCC°L° PRIMO CELARE
NON DEBEO SED INTENDO POSTERIS DEMANDARE AD
LAUDEM ET GLORIAM SANCTE ET INDIVIDUE TRINITATIS,
AD COMMENDATIONEM ETIAM...”
|
|
| 20 |
 |
“... semper gaudens, abstinens me per Dei gra-
tiam, juxta posse meum, a viciis universis. Modo
sciant futuri quod quidam magister de Alemania venit
in Tornacum et, visis [fol. 51] oculis meis, promisit
cum Dei adjutorio me curaturum. Consideratis omni-
bus que michi dixit, finaliter contra consilium propin-
quorum et amicorum meorum omnium ego acquievi
ejus consilio, ita quod Dominica post Exaltationem
sanctc Grucis in uno oculo et feria quinta sequenti1 in
alio permisi in eis artem suam exercere. Qui cum
parvo dolore et cito transacto cum quodam instru-
mento ad modum acus est operatus, discooperiens
1. Ce dimanche fut le 18 septembre 1351 et le jeudi le 22....”
|
|
|