| 1 |
 |
“.... EPOKA DI KAMBIO (1960 +1969) 115
1. Korsou ta haa otro tipo di lider....................... 115
2. Wega pa poder poltiko ta kondus na rebelda........... 118
3. Ekonomia, problema insuperabel ......................... 121
4. Falta di religion of falta di formashon sosial? ........ 123
5. Pueblo instru anda no ta pueblo eduk................. 124
6. Sindikalismo birando fuerte, pero divid................ 126
Resumiendo .............................................. 134
VII. EKSPLOSHON DEN KORSOU
I SU KONSEKUENSHANAN (1969-1975) 135
1. Un pueblo ta prd kabes i ta destru su lug .......... 136
2. Poltika kier sigui hunga ku sintimentu di pueblo....... 138
3. Ekonomia ta stanka...................................... 139
4. Religion no tin nada mas di ofres? .................... 139
5. No por warda mas pa adapt nos enseansa................ 141
6. Lucha sindikal, euforia i peliger di poder sin kntrl.. 141...”
|
|
| 2 |
 |
“... por spera mas, ta basta. Tin algn morto di hendenan di kompania i un seora sint den su kas tambe ta haa tiru desvi di polis i ta fayes. E wlga ta plakia i ta bini un "compromis" i trahadnan no ta prd tur kos. Algn di e lidernan ta kai ser i Felix despues di algn dia ta entreg su mes i tur ta bai ser pa basta tempu. Ya trahadnan tabatin idea di lanta un "bnt" di trahad, pero sin eksperensha ni konosementu sufisiente nan no ta logra. Volksbond ku a intermedi i mester a wanta basta insulto pasobra e ta par na banda di e welguistanan ta lanta despues di wlga: un bnt pa trahad den haf, ku e nmber di "San Telmo" (1922), e prom sindikato di pueblo na Kolonia di Krsou. Sindikalismo ta hasi su entrada, algn aa despues ku industria moderno a estables na Krsou. Nota ku n ta den industria e wlga ta turna lug, ma den haf; meskos lo sosod despues di hopi aa ora ku bini kambio radikal den sistema sindikal di Antia.
E lucha den haf tabatin su importansha. Pero lstima ku mester bisa ku tabata un kos...”
|
|
| 3 |
 |
“... lanta un Central di Organisashonnan obrero, riba su mes i los for di Volksbond, un Sentral Obrero pues riba su mes. Asina a yega Krsou mr. Stephanus van der Meer, mand pa K.A.B. (Katholieke Arbeiders Bond). E persona ak no a keda muchu tempu i despues di masha poko mes ta bolbe Hulanda, pa djis asina bini bk, ku sierto rabia kontra klero. Tabata motibunan personal ku a pone ku mishon no kier a manten e. Apnas ta sufisiente mustra aki ku el a bolbe ku sierto renkor i despues esei ta bai tin su influensha atrobe riba bida di nos pueblo.
E idea di un sentral obrero ta keda na aros i koko i ta sigur ku miembronan di Volksbond, maske nan tabata mar na klero no tabata muchu kontentu ku e idea. Nan lo a prd un bon parti di nan trabou. Maske tin hopi otro tereno manera asuntu di trahamentu di kas ku por a tee nan hopi okup. Ma semper kosnan humano ke f no ke ta influensh desaroyo pa un gran parti.
Ta sigur ku den e gruponan eksistente tin nesesidat di lidernan pa e trabou sindikal, pero ningn...”
|
|
| 4 |
 |
“...52
tabata un di e fayonan, konsekuensha di un klero ku tabata konos poko e trabou sosial ku Iglesia na Hulanda tabata hasi bou di tur sorto di hende ku nan Boerenleenbank, e trabou ku mineronan i henter e movementu sindikal.
Atrobe ta mons. Verriet ta esun ku ta stimul, sin haa muchu akohida serka su mes klero a no ser un ke otro manera pader de Bruin, pader Penninx, Bartel i e segundo sekretario di obispu ku ta pader Brada. Pero mester bolbe ripit ku tur esakinan tambe tabatin e mentalidat di "hasi pa hende" sin laga e hende yuda su mes i hasi pa su mes.
Ambtenarenbond
Na prinsipio di aanan trinta, ora ku e kantidat di empleado di gobirnu a oument tabatin algun figura di sierto formashon den nan a bin lanta un organisashon di empleadonan di gobirnu ku a tuma e nmber di "Ambtenarenbond". Tabata un organisashon ku tabata kares di e arma mas poderoso ku sindikatonan semper tin: nan no tin derecho di wlga. Komo ku empleado di gobirnu no por a wlga e organisashon aki a buska un manera...”
|
|
| 5 |
 |
“...Resumiendo nos por bisa ku esaki ta un tempu di preparashon pa loke ta bai bini. Tin basta aktividat, tin algun indisio di kambionan grandi den bida di nos pueblo. Tin tendensha di atend nesesidatnan mas importante den sentido di enseansa, organisashonnan sindikal, atenshon pa situashon di kas pa pueblo etc. Hasta den bida poltiko nos ta bai mira un prinsipio di kambio tuma lug i e kolonialismo, prinsipalmente ku eliminashon di Koloniale Raad i e instalashon di Staten maske ta parsialmente eleg pa pueblo, ta trese un situashon kaminda bos di e pueblo simpel por bai konta den maneho di su mes gobirnu i su mes bida.
Tg den e tempu ak ku lo mester a komprend mih, bo ta sinti un falta di formashon pa e lok mester bini. Ni skol sekundario no tin, ni formashon di lider pa e diferente organisashonnan di karakter sosial. E paternalismo ta sigui uni i mester bisa hasta den e grupo di Mishon Katliko ku semper a traha pa elevashon di nos pueblo. Konsekuensha di esaki lo ta visto den poko tempu....”
|
|
| 6 |
 |
“...60
institushonnan estables tambali no solamente den sentido poltiko, ma tambe den su organisashonnan sindikal, di hubentut, deporte i sigur tambe religioso etc. Bida mes di e pueblo ta keda afekt i esaki prinsipalmente den i rnt stat, kaminda e pueblo obrero, di industria prinsipalmente, ta radik. Den kunuku nos ta haa un mayor stabilidat.
2. Partidonan poltiko ta domin atenshon
E kambionan ku nos a indik ta manifest nan mes den e lucha poltiko feros ku ta bai tuma lug. Staten di Antia, manera nos a bisa kaba, no tabatin muchu outoridat, lo tabata interesante pa hasi un estudio pa mira kua di nan: Staten f Koloniale Raad tabatin mas poder prktiko, no riba papel, den maneho di nos pueblo. E situashon kolonial ta sigui eksisti, ounke poko mnos habr. Den hendenan no tabatin ainda un idea pa bin para riba nan mes pia, atend nan mes asun tunan.
Ora ku dia 10 di mei 1942 Reina Wilhelmina den un diskurso ta lansa e idea pa pueblonan present nan deseo i anhelonan, pa por tee kuenta ku nan...”
|
|
| 7 |
 |
“... di "obrero" den industria, e grupo ku ta lanta nobo. Awor unda nan kohe? Ken por atend e pueblo i dun' algu di su mes balor atrobe? Apnas na fin di aanan trinta ta nombra un saserdote pa atend hendenan ku ta traha riba Isla i e ta hasi misa na Asiento, pero generalmente ta un par di hulandes ta asist. Pero organisashon sosial (sindikal) no ta eksisti i kasi no por tampoko pa e dominio ku kompania tin riba tur kos.
Tin sirtamente un divishon bon mark den pueblo entre e masa humilde i e masa obrero, proletario. Pero e pueblo (e masa humilde) i den su gran mayora hende muh, ainda ta forma e parti ku ta asept religion i religiosonan siegamente i den nan no tin sintimentu di rebelda. Pueblo en general despues di elekshon ta warda riba algu, ma e mes no sa kiko.
Ta tempu pa un "profeta" lanta den pueblo. Un hende ku lo por mustra riba e posibel rekuperashon di su propio balornan i su propio identidat, ku e ta bai prdiendo mas i mas. Awor mr. dr. Moiss Frumencio Da Costa Gomez, kende ya a...”
|
|
| 8 |
 |
“...82
determin ki banda nan sosten. Na Hulanda K.V.P. ainda ta hopi mar na Iglesia Katliko, mintras ku na Krsou Partido Nashonal a haa un rechaso kompleto di obispu Zeppenfeldt.
E asuntu ta hopi bru enkuanto ideologa, f mas bien pa falta di ideologa. Mas bien tur kos ta drei rnt di personanan ku ta guia pueblo. "Doctoor" manera tabata yama Gomez ta un figura i "Papi kar'e apel" (Efrain Jonckheer) ta e kontrinkantenan prinsipal. K.V.P. ku a nase chik lo keda chik tambe i maske nan por ta hopi violento e lucha ta mas bien dirig kontra Gomez i su partido ku kontra Partido Democraat. Unda e pueblo mes ta keda? Kiko e pensa? Pa un banda ta fsil sigui persona i no tantu un ideologa ku tg ningn hende no konos. Si studia e programa di e partidonan bon, ant hende no ta kaba di komprend pakiko mester tabatin tantu desperdisio di energa, pasobra tur ta boga pa e mes un kosnan. Pero manera hopi bia ta sosed ta e PERSONA ta konta i no e loke e ta buska.
Akshon sindikal poltiko
Si tin un kos ku...”
|
|
| 9 |
 |
“... ta un nesesidat den tur pueblo moderno, ta lanta wl, pero ta sigui riba e mesun pia ku ntes, ku otro hendenan tras di teln ku ta maneh henter e asuntu, frustrando asina e trabou sindikal mes.
Ta den e kondishon ak Korsou tin di bai firma un Statuut" nobo pa Reino Hulandes ku ta bai duna Korsou i e otro islanan nan outonomia asina tantu dese pa un kantidat di hende, ounke no tur.
1. cf. Regeringsvoorlichtingsdienst: Werknemers en werkgeversorganisaties in de Nederlandse Antillen, p. 109...”
|
|
| 10 |
 |
“... ku J. Irausquin huntu ku Fichi Croes kibra ku A.V.P. di Henny Eman i lanta nan mes partido P.P.A. (Partido Patritiko Arubano). Irausquin, ku ta di e mes gremio di e dirigentenan di D.P. na Krsou, dimes ta skohe pa traha huntu ku Partido Democraat. Asina nos ta mira e loke nos a bisa mas dilanti esta ku: ta islanan ta dirig gobirnu sentral i no hendenan, ku lo mester a buska nteres general, di tur isla i tur hende.)
Loke D.P. ta logra ta ku tur eksponente di e grupo ku ntes lo mester a sinta den "koloniale raad" ta bai sinta awor komo minister etc. na puestonan importante. Yunan di pueblo simpel ta lakayo, lider di bario.
Den trabou sindikal partido ta sigui refors gruponan ku tin, f si bo ta prefer sindikalistanan ta refors e partido poltiko, simplemente komo instrumento di partido.
Otro fenmeno ku den aanan sinkuenta ta hopi remarkabel, ta e asuntu di ofres beka i kumpramentu di voto i pi ainda e kambiamentu di...”
|
|
| 11 |
 |
“... tin ainda. Ma algun hben ku regres di nan estudio na Hulanda i algun otro persona mas, ta bai kumins ku gruponan di estudio na un manera mas sistematis. Ta forma diferente grupo: di hendenan ku grado akadmiko pa studia ensklikanan di Iglesia, hbennan ku sierto edukashon sekundario ku ta dedik nan mes na diskut i studia doktrina sosial di Iglesia. (Esakinan ta konos komo Crculo di Estudio). Tg e mayor parti di tur e esfuersonan ak ta keda na teora, sin pasa na prktika.
6. Trabou sosial: organisashonnan nobo Kontakto internashonal di sindikalismo
Mas adilanti nos a indik ku partidonan poltiko, ku a lanta, a kumins mishi riba tereno sindikal. Un interes grandi ta lanta pa buska kontakto i kolaborashon ku organisashonnan na Hulanda. Gruponan di D.P. ta buska kontakto ku Organisashonnan liber (N.V.V.) i sindikatonan di N.V.P. ta buska kontakto ku Organisashonnan katliko (K.A.B. i despues ku e nmber kambi N.K.V.). Gruponan di sindikato "nashonalista" ta purba lanta un federashon FEDEUNCO...”
|
|
| 12 |
 |
“...105
kisas pa asist e gruponan. C.C.V. ta keda asept. Asina tambe ta bini aseptashon i afiliashon di parti di C.L.A.S.C. (Confederacin Latinoamericana de Sindicalismo Cristiano).
Akshon di e sindikatonan ak di N.V.P. ta konsentr mas tantu den haf di Krsou. Otro gruponan manera di panadero, shofr di bus i taxi, no ta dje fuerte ei i no tin muchu aktividat. Den haf, lug di hende ku mnos formashon generalmente, kada bes tin konfikto i kada bes ta logra algun sn mas pa e trahadnan. Siegamente tur hende ta sigui loke R. Tschumie propon i hasi. Di formashon no tin apsolutamente nada, simplemente ta kuestion di tee hende mas o mnos kontentu i haa votado pa elekshon. Prom ku Tschumie bai Hulanda ta palabr pa manda un par di su dirigentenan Caracas, kaminda un saserdote jesuta (Manuel Aguirre S.J.) tin un "sirkulo di formashon sindikal i sosial", i ta regla tur kos. E biahe pa Hulanda ta sigui, pero e formashon di otro hende mas ku por bin bira lider ta keda sin realis.
Ora ku despues di un...”
|
|
| 13 |
 |
“... interes di Iglesia ta krese pa e situashon obrero tambe. Ta present un okashon, despues ku lanta ofisialmente Credit Unionnan, ku ya tabata eksisti pero sin ku obispu (Zeppenfeldt) formalmente tabata na altura.
Kontakto ku sindikato di haf (N.H.U. Nationale Havenarbeirders Unie) ta bai bira hopi mas intenso ora ku na aa 1959 lanta "Credit Union Santa Ana" pa trahadnan den haf. Ta e di dos credit union despues ku "Colon bira C.U. Sta. Famia. Ta interesante kisas pa mustra riba e trabou i sistema di traha den e kooperativanan ak pa trahadnan den haf.
Tur siman djaluna anochi di 8 or pa 11 un grupo di m.o.m.30 pa 40 miembro di credit union ta reun na Club San Tarcisio banda di misa di Sta. Famia. Ta duna splikashon i tin diskushon riba sistema di traha i puntonan ku lo mester bini den statuto. Ta ekspon prinsipionan di kooperativismo na un manera simpel, ku hopi ehmpel. Ta mustra riba balor di organisashon, tantu den sentido ekonmiko komo sosial i sindikal, ta ekstend riba presupuesto...”
|
|
| 14 |
 |
“... ku ta) no ta muchu di akuerdo i di parti di mediador di gobirnu (D.P.) ta inaseptabel un paso asina, pa un bnt nobo kristian ant independiente bini ku un solushon.
Poltika ta bolbe hunga ku interes di obrero i ku situashon ekonmiko di kompanianan, ku ta haa un sla duru ku un wlga prolong. Partido di Gomez ta propon un Komishon di "bon servisio" bou di guia di sr. Cathalina (kende despues ta bltu i djin D.P.). Asina e obreronan desesper, ku Tschumie komo lider, ta yega na un areglo tg. Esaki no ta satisfas ningn hende. Godett ta desilushon meskos ku Bb Rojer i nan ta sinta warda kiko mas ta bai sosed.
Asina ant un sindikato nobo, ku orientashon distinto ta hasi su entrada den fila di sindikalismo.
Edukashon, formashon sindikal
Mientrastantu e bnt nobo C.B.H. (Christelijke Bond van Havenarbeiders: Bnt kristian di trahadnan den haf), yam den boka di pueblo "bnt...”
|
|
| 15 |
 |
“...108
kristian" ta kumins su trabou. Regularmente ta tee dianan di estudio i kurso pa dirigente i tur miembro ku kier asist. Reunionnan di credit union, for di kual e sindikato nobo a sali, tambe ta karg ku ideanan sindikal. Ya no ta kuestion di sn so ta konta i sigur no asuntunan poltiko. Trahadnan ta kumins mira ku tin un rumbo nobo pa kohe, pero e interes poltiko, ku a kushi den kasi tur hende, ta stroba di disid pa kambio. Den un publikason di bont kristian "DEN HAF", ku ta sali tur siman, ta pidi obreronan "kumpli lo mehor posibel pa bo duna bo bnt forsa pa eksig tur bo derechonan: no tin derecho sin obligashon". Ta mustra riba situashon a-higiniko den haf, riba e sistema di atend ku kaso di aksidente, falta di toilet i bao, riba falta di un C.A.O. i tur sorto di aspektonan di bida di trabou.
Hendenan ta kumins lesa mas tantu i ta haa nteres. Nan ta apresi wl e loke bnt kristian ta hasi, pero afiliashon si ta poko duru. Wl hopi ta djin credit union mirando kon e organisashon ak a...”
|
|
| 16 |
 |
“... na horisonte. El a haa un "profeta" ku kier mustr kaminda, el a haa tambe algn indikashon ku e por algu sin tin nodi di ta mar na partidonan poltiko, ni na religion
manera ntes. Tg Grupo di empleado pbliko demonstrando.
ainda tin muchu kos
ta sosed ku ta strob e di buska su mes futuro. P'esei mes e ta gasta loke e por, haando "kos" e ta kere di por logra algu.
Den e situashon ak un poko desesperante ta bai surg den pueblo un otro tipo di lider, hende sal di e mes pueblo, ku ta bai buska otro rumbo. Ku tin sufisiente energia i kurashi pa enfrent e situashon reinante. Esaki riba tur tereno, sindikal, kultural, hasta poltiko. Tin un gana di kibra ku pasado na un manera normal, den un evolushon pasfiko, pero no ta fsil i manera nos lo mira, kasi imposibel pa logra un kambio drstiko.
Hbennan ku ta bini djaf, despues di algn aa di estudio i eksperensha distinto, lidernan sindikal ku mas kurashi, ta bai buska otro manera di enfrent e situashon ku pueblo a kustumbr kun e te awor ak. E mes...”
|
|
| 17 |
 |
“...126
mundu. Den lsnan di religion tampoko esaki ta e kaso i ta sigui duna un orientashon religioso sin e iradiashon sosial ku e mester tin di su mes.
Ora ku kumins adapt na Krsou e sistema nobo di Hulanda ku lei famoso(?) Mamut, ant e tiki formashon ku ntes hendenan tabata haa na M.U.LO. ta keda elimin. Enberdat mas mucha por sigui sia den diferente ramo, pero e nivel s ta baha basta.
Fuera di algn grupo ku tin nan klup pa debat, otro organisashonnan, ku lo por a duna un sirto formashon i hasi algn trabou sosial den pueblo, no por bisa tin muchu kos ta sosed.
Kultura
Den loke nos ta yama kultura general tin mas movementu ku anteriormente. Tin mas hende interes pa edit buki na papiamentu i eskritoman na hulandes tambe ta basta aktivo. Pero atrobe e loke ta sali, na nivel, ta generalmente hulandes. Atrobe kos ku ta keda poko aleh di e pueblo simpel.
Sindikatonan tambe ta kumins basta aktivo ku nan kursonan di formashon sindikal i tantu den grupo di sindikatonan kristian komo esnan...”
|
|
| 18 |
 |
“... N.V.P.).
Loke kier a logra, esta eliminashon di C.B.H. (a-poltiko), a result den eliminashon di e otronan (poltiko) i ta lanta un bnt nobo ku sentido hopi revolushonario ku ta bai abark e gran mayoria di trahadnan den haf. Asina ta kumins un era nobo den mundu sindikal. E prome sekt or depolitis den...”
|
|
| 19 |
 |
“...128
mundu di trabou ta bira haf di Krsou. (Sa pasa kos strao: e prom wlga na Krsou tabata den haf, e lantamento di e prome bnt a-poltiko despues di gera tabata den haf, awor eliminashon di poltika den mundu sindikal ta kumins tambe den haf!)
Ma no ta riba nivel primario so tin kambio. Den henter e movementu, ku ta yama su mes kristian, C.C.V. (Curaaosch Christelijk Vakverbond) mester bini un otro manera di atend sindikatonan di e orientashon ei, ku ta hopi dbil mes. Despues ku Bnt Kristian di Haf a kumins mustra ku e t'ei i ta yega na un C.A.O. esun di prom den haf, otro grupo di trahad ta aserk Bb Rojer i ta bin lanta HORECAF pa trahadnan di hotl, restorant etc. E dos gruponan aki ta kumins traha fuertemente. Tin problema grave den sektor hotelero, ningn di nan no konos un C.A.O., restorantnan mnos, e kampo di bataya ta amplio, pero no tin hende sufisiente. Mester bini un sisema pa prepar lidernan pa problemanan ku ta present diariamente.
INFORSIC
E dos gruponan ltimo menshon ak...”
|
|
| 20 |
 |
“... sentral di Casa Sindikal (muchu poltiko) ademas ta e gremio mas "proletario", obreronan poko rudo. Kisas pa motibu di prinsipio, di tur manera nan ta djin mas bien e grupo "kristian" es desir C.C.V. pero no ta asept liderasgo di Tschumie asina tantu. E kontaktonan ku K.A.B. (Katholieke Arbeiders Bond), despues N.K.V. (Nederlands Katholiek Vakverbond) di Hulanda ta duna oportuni-dat pa haa asistensha tkniko. Ta bini di Hulanda sr. Piet van Zeyl, eksperto den C.A.O., ku a yuda varios pais na mundu ku kontratashon kolektivo. Van Zeyl ta papia ku dirigente i asesornan di e bntnan kristian, pero komo no por yega na un forma di afiliashon, e ta yuda ku konseho valioso pa tur grupo ku ta interes. Ta yega na un C.A.O. pa Hospital St. Elisabeth i kompanianan di aviashon.
Un aserkamento di parti di C.B.H. i HORECAF ku awor ta keda refors pa e bnt di trahadnan den pakus BONECO (Bnt pa Empleadonan den COmersio) ta bira un nesesidat i e asuntu ta bolbe bini riba tapeit. Un federashon lo ta indispensabel...”
|
|