| 1 |
 |
“...illustri genere progenitus, propter
multa maleficia per se perpetrata erat in Casteleto
Parisius. Die autem Veneris in Parasceve rex in capella
sua secundum morem psalterium legebat. Venerunt
autem propinqui et amici illius qui in Castelleto erat,
cum filio [fol. 47] et fratribus regis, ut dicebatur, ad
regem. Rex autem, videns eos, posuit digitum suum
super versiculum quem legere debebat, volens ibidem
reincipere. Unus autem de nobilibus, cui commissum
erat, dixit : « Illusfrissime domine, hodie est dies
gratie et in hac die Salvator noster nos redemit, et in
cruce pendens latroni indulsit et pro se crucifigenti-
bus exoravit. Et, illustrissime domine, nos omnes
hic genibus flexis humiliter supplicamus, quatenus,
1. Cette anecdote ne se trouve que dans la Chronique de
Gilles le Muisit. Si Lecoy de la Marche 1’a insérée dans la
France sous saint Louis et sous Philippe le Hardi (Paris,
Quantin [s. d.]. In-8°, p. 96-97), c’est qu’il 1’a traduite d’après
le ms. lat. 6271 (fol. 16) de la Bibliothèque...”
|
|
| 2 |
 |
“...
13
terio Sancti Martini [fol. 49 v0]. Abbasque Johannes,
qui tune temporis erat, ivit contra eum, supplicans ut
sibi placeret cum suis monasterii accipere caritatem.
Rex autem regratians respondit gratiose : « Domine
abbas, hospicium volumus et retinemus; sed nostris
erit sumptibus et expensis, non enim intendimus gra-
vare ecclesiam quia nimiam habemus comitivam. »
Venitque per portam Malleorum et per forum, eccle-
siamque Beate Marie visitavit, et, in monasterio veniens,
ibidem per aliquos dies pernoctavit. Fueruntque sibi
multa jocalia presentata; inter cetera fuerunt electe
de nobilioribus et pulcrioribus matronis et uxoribus
civium, et de domicellis et filiabus eorumdem, que
mappas et manutergia in magna copia presentarunt,
quod donum ob reverentiam et amorem earum rece-
pit, omnia alia preter comestibilia refutando. Fecitque
Curtraci suam visitationem et recessit anno m° cc0 octo-
gesimo primo. Et post reversus est in Franciam, et
postea in Cycilliam. Et decessit ab hac vita anno...”
|
|
| 3 |
 |
“...[1289-1294] CHRONIQUE. 15
cum ingenti exercitu; et venerunt in campo d Oron1 et
fixerunt utraque acies sua tentoria; et erat exercitus
ducis Brabantie parvus respectu aliorum; fuitque, ut
dicitur, dies certa ab utraque parte concorditer assi-
gnata. Et venerunt archiepiscopus et sui, non ad diem
assignatam, sed pridie, et Brabantinos invaserunt2.
Dux autem et sui ad arma cucurrerunt et viriliter res-
titerunt, et fuit conflictus ingens et pugna magna, et
dux obtinuit victoriam. Et ceciderunt Henricus et
Wallerans de Lussembourc, et multi nobiles et igno-
biles ceciderunt in ore gladii, et multi fugerunt; comes
autem de Gerles, et archiepiscopus, et multi nobi-
les capti fuerunt. Et postmodum fuit pax inter eos
reformata. Fuitque bellum die sabbati ultima mensis
maii3.
Anno m° cc0 nonagesimo quarto, tercia die maii, dux
Brabantie Johannes, qui habuit victoriam apud Oron
super Renum, fuit in quodam4a Bar-le-Duc; et ibidem
1. Ce nom de lieu, que Gilles le Muisit appelle Oron, doit
être identifié...”
|
|
| 4 |
 |
“...sexagesimo nono, venit dicta Maria
d’Esconfflans, domina de Mauritania, ut castellana in
civitateTornacensi, fuitque recepta cum sollempnitate,
ut moris est; fuitque progenita ex eis Maria, nullum
alium habentes heredem, que supervixit patrem et
matrem et fuit heres.
Anno m° cc0 nonagesimo, octavo1 die aprilis, venit
dicta Maria heres et fuit recepta, prout erat consue-
tum, et fecit moram in castello de Bruilleo. Postmo-
dum, de consensu quatuor personarum predictarum,
1. Gilles emploie toujours dies au féminin; cependant, ici,
il faut rapprocher octavo de die, d abord paree que die
serait sans épithète, ensuite paree que c’est bien en 1290
que Marie fit son entrée k Tournai. Cf. A. d’Herbomez, His-
toire des chdtelains de Tournai de la maison de Mortagne, t. I,
p. 103....”
|
|
| 5 |
 |
“...tres personas eligebant;
propter quod primus compromissus exspiravit; et sic
iterato plures compromis[fol. 53]sos facientes nichil
proficiebant. Eratque inter eos magister Mikael de
Warenghien, de villa Insulensi oriundus, in tempo-
ralibus simplex, canonicus tarnen et scolasticus, pol-
lens bonis moribus et bene litteratus; in omnibus
compromissis secundum conscienciam nominans unam
personam certam, et semper tenens propositum suum,
nonquam aliam personam voluit nominare. Post mul-
tos autem dies, factis compromissis et ürmatis et
expiratis, convenerunt in capitulum et fecerunt con-
1. C’était pour Gilles un souvenir d’enfance, puisqu’il avait
a peine dix ans quand 1’évêque Philippe de Gand mourut....”
|
|
| 6 |
 |
“...o octogesimo tercio, gubernato-
res civitatis Tornacensis, communia, ut moris est,
convocata, dixerunt et ostenderunt quomodo alie civi-
tates, et ville, et castra habebant festum solempne
annuale, et habentes franchisiam; et indecens erat
quod tam nobilis civitas erat sine festo annuali; super
quo concordarunt quod regia majestas requireretur.
Sicque fuit festum annuale impetratum et francisia
secundum morem aliarum; et debet proclamari festum
in nocte Nativitatis Virginis gloriose1, et tres dies
monstrandi, vendendi etemendi venalia, sunt pridie et
1. 7 septembre....”
|
|
| 7 |
 |
“...52
GILLES LE MUISIT.
[1297]
festum beati Johannis Baptiste1; in qua villa erat
Robertus, primogenitus Guidonis, comitis Flandrie2.
Fuitque in auxiliutn dicti regis Johannes, comes
Hannonie. Qui quidem comes, in previgilia sancti
Johannis Baptiste3, cum Johanne, primogenito suo, et
Johanne, comité Suessionensi, et aliis nobilibus viris,
ad numerum sexties viginti militum et amplius, et
cum exercitu copioso venit in villam Tornacensem et
stetit in monasterio Sancti Martini per aliquos dies.
Et [fol. 77] tune erant in castro de Dossemeir gentes
comitis Flandrie; dictusque comes Hannonie cum suo
exercitu ivit versus dictum castrum et fixit tentoria
1. Avant le 24 juin, exactement le 23. Cf. Chronique de
Guill. de Nangis, éd. Géraud, p. 299.
2. Cf. Jacques Muevin (éd. De Smet, Corpus Chronicorum
Flandrie, t. II, p. 455) : « Anno Domini m cc xevij, Philippus,
rex Francorum, obsedit villam Insulensem et cepit eam;
munivitque eam et posuit in ea custodem dominum Johannem
de Nijella; qui Johannes...”
|
|
| 8 |
 |
“...fuit equitum et peditum, qui
tantam famem patiebantur, quod videre fuit horribile,
et qui potuerunt habere panes extra villam, pro pani-
bus dabant suas armaturas; et de civitate, tota nocte
et in crastino, illi qui intraverunt, in tantum dubita-
bant quod plures manducare non poterant exterriti
pre timore.
Istud autem factum mirabile atque lamentabile ubi
nobiliores de regno Franchie et multis aliis partibus
ceciderunt, pervenit ad noticiam domini summi pon-
tificis in tantum quod infra septem dies super hoe
dicitur litteras habuisse. Et erat tune temporis in
Curia quidam valens homo, procurator comitis Flan-
drie et domini pape capellanus, vocatus Mikael as
Clokettes, quem dominus papa, receptis litteris de
facto, fecit vocari, quasi media nocte, et sibi ostendi
litteras sibi missas. Et per ilium scivi ita esse quia
dominus papa affectum habebat ad Flandrenses.
Quantus igitur luctus, quantus dolor fuit in Fran-
chia, lon[fol. 82 v°]gissimum esset enarrare. De nobi-
libus qui ibi ceciderunt...”
|
|
| 9 |
 |
“...70
GILLES LE MUISIT.
[1302]
dimissa obedientia quam regi promiserant; et sic illi de
Duaco, de Bethunia, et tota patria regi antea acquisita,
se eisdem reddiderunt. Rex autem, habito consilio,
misit et congregavit exercitum grandem nimis et venit
apud Attrebatum in die de[fol. 83]collationis beati
Johannis Baptiste1, et inde venit apud Vitriacum cum
suo exercitu. Dicti autem Johannes et Guido fratres
cum Flandrensibus venerunt ex adverso contra eum
et ibi steterunt utraque acies per dies aliquos.
Rex autem Anglie, habens sororem regis Franchie
in reginam, fovebat tarnen partem comitis Flandrie et
Flamingorum, et dolebat de exercitibus congregatis.
Quadam autem nocte jacens cum regina finxit se dolere
et quasi iratum; regina autem petenti causam quare, sic
dicitur respondisse : « Soror, doleo quod frater ves-
ter proditus est et venditus ita quod Flandrenses eum
sine bello capient; et hoe dico vobis in secreto. »
Regina autem, cogitans tota nocte, summo mane sur-
rexit et confecit litteras...”
|
|
| 10 |
 |
“...regem; paucos tarnen inve-
nit qui cum eo vellent esse nee fovere ejus partem,
nisi aliqui [fob 87] banniti de dicta patria et expulsi.
Anno millesimo ccc° tercio decimo, tres filii domini
Philippi regis Crassi, videlicet Ludovicus, primogeni-
tus, rex Navarre, Philippus, secundus, comes Picta-
vensis, et Karolus, comes de le Marche, et alii plures
nobiles cum eisdem in die Penthecostes1 fuerunt mili-
tes facti et ordinati.
In illo anno, apud Louveng, in feria secunda et in
crastino que fuit prima dies may, fuerunt circiter
ducenti armigeri ad torneandum et ibi fuit festum
grande; — et etiam Parisius pro novis militibus.
Anno eodem undecima die marchii, magister Tem-
plariorum fuit combustus Parisius2.
1. 3 juin 1313.
2. Le supplice eut lieu le 18 mars et non pas le 11 mars,
comme le dit Le Muisit....”
|
|
| 11 |
 |
“...super iis informavit et multum movit contra
eum; et cepit expelli a curia regis et a suo consilio.
Tandem fuit facta inquesta fortis et ingens super
eum et, inquesta reportata, ipso non vocato, non con-
fesso, non convicto, fuit ad mortem judicatus. Acci-
dit autem quod ipso judicato tanta convenit populi
multitudo quod non erat visum antea, quia quanto
status altior, tanto casus gravior. Fuitque suspensus
Parisius in patibulo apud Monfaucon. Multusque
murmur fuit in populo de ipso toto illo anno. Dies
autem mortis ejus fuit anno predicto, in vigilia
Assentionis Domini Jhesu Christi, videlicet ultima die
aprilis.
Et post in anno predicto, vicesima prima die men-
sis junii, fuerunt combuste uxor dicti Ingelranni, ejus...”
|
|
| 12 |
 |
“...88 GILLES LE MUISIT. [1315-1316]
duxit eum in loco ubi debebat hospitari, et multum
famine pressus indigebat de cibo et potu. Et stetit in
monasterio per dies quatuor. Aperteque sunt post
ingressum regisporte civitatis intrare volentibus usque
ad vesperam, et intravit tanta multitudo gentium et
armatorum et equitum quod pene omnes domus civi-
tatis, magne et parve, ecclesieque parrochiales erant
plene gentibus et bestiis, et ville forenses circum-
quaque; remansitque populus multus extra portas.
Flandrenses autem et illi qui erant de Curtraco et
extra, videntes recessum regis et exercitus ejus, exie-
runt et venerunt in locum ubi erant tentoria, et spolia
infinita habuerunt, et quamplurimum sunt lucrati;
quia, propter discrimina viarum, multa que portare
non potuerant, dimiserunt. Rexque, consilio habito,
re versus est Parisius.
Anno eodem venit Gaucherus, dominus de Chaste-
lon et conestabellarius Franchie, post recessum dicti
regis et de ejus mandato, feria quarta ante festum
beati Martini1...”
|
|
| 13 |
 |
“...recessit cum suis. Et postmodum fuit
dicta domus combusta in die sancte Margarete1.
Anno m° trecentesimo quadragesimö, prima ebdo-
mada mensis maij, venerunt in Tornaco dux Bur-
gondie, qui hospitatus est in domo Fratrum Mino-
rum, et cum eo conestabularius et mariscalci cum
magna copia armatorum et peditum, cum intentione
in Hanoniam transeundi et ibidem ubique comburendi;
sed, precibus civium Tornacensium moti, qui ibidem
habent sua bona et managia, remanserunt et cessave-
runt. Et post paucos dies iverunt versus Cameracum
ubi erat dux Normannie, filius regis, et comes d’Alen-
chon, patruus suus, cum acie copiosa.
Anno eodem m° trecentesimo quadragesimö, octava
die mensis maij, venerunt Hannonienses versus Mauri-
taniam, ut earn invaderent; et fuit insultus apud Tuyn
prope Mauritaniam2. Et missi fuerunt gentes de Tor-
naco, et plures milites iverunt etiam pro succursu; et
ex utraque parte fuerunt multi vulnerati; et Hanno-
nienses repulsi sunt et recesserunt.
1. 20 juillet.
2. 11 s’agit...”
|
|
| 14 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
134
[1340]
apud Espiere et Chin in primo suo adventu per duo-
decim dies antequam appropinquaret civitati; et co-
ram Tornaco stetit per spacium octo ebdomadarum,
adjunctis duobus diebus; unde restat quod civitas fuit
obcessa (sic) per spatium decem ebdomadarum. In
quo termino multa evenerunt et facta sunt ab utraque
parte que omisi scribere; et est causa, turn causa
brevitatis, turn quia in tali casu multa eveniunt que
licita non sunt scribere aut vera enarrare.
Tenorem treugarum que per personas electas fuerunt
concordate proprius quam potui transtuli de gallico in
latinum in modum qui sequitur1 :
« Universis presentes litteras visuris...
In testimonium hujus rei nos sigillavimus presentes
litteras nostris sigillis, factas, accordatas et datas in
ecclesia d’Esplechin die lune, vicesima quinta die
septembris, anno gratie millesimo trecentesimo qua-
dragesimo. »
Predictis autem ordinationibus concordatis, domi-
nus rex Franchie misit confestim in civitatem Torna-
censem...”
|
|
| 15 |
 |
“...[1341] CHRONIQUE. 137
Item eodem anno in die beati Laurentii1 tenuerunt
parlamentum ibidem pro rege Franchie comes de
Savoiie, dux Atheniensis, archiepiscopus Remensis,
episcopus Morinensis et Tornacensis, et aliqui milites,
et pro altera parte dux Brabantie, comes Hannonie
dux de Gelres, comes de Julers, dominus de Byaumont,
dominus de Faukemont, et quidam de militibus regis
Anglie et aliqui de consilio Flandrie; et fuerunt treuge
prolongate xv dies.
Anno m° trecentesimo quadragesimo secundo, con-
venerunt omnes alligati contra regem Franchie in villa
Machliniensi; et tunc fuit dicta villa combusta casu for-
tuito in nocte festi Sancti Sacramenti2.
Eodem anno, Ludovicus comes Flandrie intravit in
Flandriam et receperunt eum Gandenses, Brugenses,
Yprenses, tanquam dominum, de assensu tocius patrie;
et indulsit eis omnia preterita forefacta. Sed diu ibi
non remansit, nam recessit propter metum vite sue.
Eodem anno ad festum beati Bartholomei3, venerunt
cot, éd. Lemoine, p. 57.) Cette clause...”
|
|
| 16 |
 |
“...sit in obedientia unius partis,
pendentibus treugis, non possit venire ad obediendum
alteri parti et quod non sit obediens tempore dicta-
rum treugarum.
Item quod nichil sit datum aut promissum a dictis
partibus aliquibus propter guerram movendam directe
aut indirecte.
Item quod dicte treuge sint affirmate per juramen-
tum utriusque partis.
Item quod dicte treuge publicentur ab utraque
parte in sua atie, in Britannia modo, et in Gasconia
infra quindecim dies, et in Flandria infra xv1"” dies,
et in Anglia et in Scotia infra quadraginta dies.
Item quod omnes in prisione detenti et capti ab
utraque parte et omnia eorum bona, durante sufferen-
tia facta per cardinales, videlicet [a] Dominica ante
festum sancti Vincentii proximo venturum1 usque ad
diem presentem, ponantur extra prisionem franchi
et redditi, sicut pertinebit de ratione.
Item, durantibus dictis treugis, nulla novitas nee
forefactum fiat ab utraque parte in prejudicium dic-
tarum treugarum et respectus2.
Item quod dicti domini, adjutores...”
|
|
| 17 |
 |
“...GILLES LE MUISIT.
154
[1346]
tus fuerat viginti ebdomadas1; qui rediit Parisius
prima die septembris.
Anno predicto in festo sancti Laurentii2, Flandren-
ses et Anglici combusserunt villam de Sancto Venan-
tio. Et post paucos dies illi de castro ficte dimiserunt
unum posticium apertum; et inimici, credentes eos
recessisse, venerunt ante portam, et illi de castro cepe-
runt plures et multos occiderunt, et de Anglicis sus-
penderunt ad portam per pedes, ob quam causam
Flandrenses castrum obsederunt.
[Fol. \ 10 v0.] Anno supradicto videlicet m° ccc° xlvj0,
in nocte Assumptionis, venerunt Flamingi cum Angli-
cis ante Betuniam. Et erat in villa capitaneus cum
gentibus armorum dominus Godefridus d’Anekins3; et
illi de villa combusserunt sua suburbia. Et dictus
Godefridus exivit cum suis gentibus et abscondit se in
quodam busco prope villam; et inimici veniebant
inordinate, credentes suburbia per suos incendisse; et
Godefridus cum suis exiens invasit inimicos et ma-
gnam multitudinem occidit et...”
|
|
| 18 |
 |
“...maij, presente domino episcopo et toto clero
cum religiosis et gubernatoribus etiam civitatis, civi-
bus et habitatoribus, dicti duo domini cardinales, in
ecclesia Beate Marie Tornacensis, in loco ad hoe ordi-
nato, vicissim unus post alium promulgaverunt et
publicaverunt sententias latas per dominum papam
super Flamingos et eorum coadjutores; et fuit confecta
unalittera [fol. 1211 v°] super predictis, sigillis eorum
sigillata et in loco publico posita, ut qui velient
legerent.
Post aliquantos dies venit domina quondam comi-
tissa Hannoniensis, que per devotionem habitum monia-
lium assumpserat in claustro de Fontenellis, soror
regis Francie Philippi, mater reginarum Anglie et
Allemannie, ac Guillermi comitis Hannonie. Supradicti
autem cardinales descenderunt ad eam in Tornacum,
cum ea tractaturi ad invicem de negotiis pro quibus
venerant; et de dicta civitate una die recesserunt.
Anno supradicto videlicet quadragesimo septimo,
regnantibus textoribus in Gandavo, fuit eis relatum
quod frater...”
|
|
| 19 |
 |
“...videlicet
Willermus de Porco, Petrus li Muisis, Vincentius
d’Aire et Quintinus Gargate; et cum eis fuerunt equi-
tes usque ad numerum quadraginta quinque equitum,
ipsis computatis, el de peditibus, habentibus paratu-
ras, circiter mille, de quibus fuerunt ducenti balistarii
et septies viginti archiste, et de aliis plures famuli
cum lanceis et diversis armaturis, et quidam Carpen-
taria fabri, officiarii, necessaria operantes et minis-
trantes1 2. Anno m° ccc° quadragesimo septimo, Domi-
nica qua fuit dies beati Johannis Baptiste8, convenerunt
in monasterio Sancti Martini equites et pedites cum
suis paraturis, qui missuri erant ad regem; et dicta
die recesserunt, et gubernatores civitatis et magna
pars communie associati sunt eos usque ad banleu-
cam, conducentes cum sonitu campane. Fueruntque
extra civitatem et remanserunt usque ad spatium
septem ebdomadarum. Redieruntque et intraverunt
1. Froissart (éd. Luce, t. IV, p. 48) fixe a 1,500 le nombre
des hommes envoyés par la ville de Tournai.
2. 24...”
|
|
| 20 |
 |
“...Hollandie; et habuit de-dicto rege
plures liberos.
Eodem anno, dominus de Villa, miles potens, movit
guerram contra religiosos viros, abbatem et conven-
tual Sancti Amandi in Pabula et contra villam Sancti
Amandi; et fecit eis dampna magna et multos insultus.
Anno supradicto in die beati Remigii3, fuit procla-
matum in villa Gandense quod respectus et treuge
erant inter duos reges, scilicet Francie et Anglie, et
eorum alligatos usque ad festum Nativitatis beati
Johannis Baptiste et per quindecim dies sequentes4;
infra quem terminum mercature et omnes gentes ibant
pacifice de qualibet patria in aliam. Fuit autem dictus
respectus proclamatus in Franchia, in villa Insulensi et
apud Mayre, in festo beati Luce5.
Rex autem Anglie post respectum concordatum
1. lef octobre.
2. Louis de Bavière mourut le 11 octobre 1347.
3. ler octobre.
4. Cette trêve fut conclue le 28 septembre 1347 par 1’intermé-
diaire des légats. (Rymer, t. III, p. 136-138.) — Le Breve
Chronicon Flandrie (éd. De Smet, dans Corpus...”
|
|
