| 1 |
 |
“...Un poca muchoe trastorn,.
Spiritu revolucionario, koe a pone Europa
ariba bao na fin di siglo XV'III, a moenstra
*u influencia bien pronto na West-India, i na-
turalmente na Lslanan francs proraer. Nan a
introduci aja forma di gobierno republicano
ma catiboenan no a haja nan libertad, ya
aiutoridadnan colonial a tarda hopi tempoe
pa haci e hendenan di color, koe tabata liber,
koe, inescos koe e emancipddonon na otro
posecionnan di West-India, tabata privd di
niuchoe derecho civil, participa den es igual-
dad i fraternidad, koe nan tabata elogia asi-
na tantoe. Ma manera bende por a compren-
de masjar liger, poblacion colonial, inferior,
no europeo, a gusta ideanan republicana mas
tantoe, nan no a keda sin moenstra na
cada ocasion, na principio coe palabra sol,
ma despues coe hecnoe tambe, koe nan tabata
Idrenta coe es ideanan. Na Curagao principal-
mente camina poco dia pasa un comision,
koe tabata encarga pa investiga motiboenan
Idi e desuuionnan fuerte, koe...”
|
|
| 2 |
 |
“...6
anja caba den Gobierno i pueblo, a caba di
eali seinia di revolucion a cai den tera frtil.
Na anja 1789 caba Gobierno' mester a taha
bistiraentoe di e denominado divisa i cinta di
libertad na sorabr i cantamentoe di cantica di li-
hertad,' (Plakkaat 1789) i su anja sigiente
Gobierno a haj obligd pa saca disposicionnan
fuerte contra pueblo inferior, (Plakkaat 1790),
Es tempoe ai podiser es disposicionnan por
tabata hustoe ma na nos opinion nan tabata
umamente inhustoe.Na anja 1791 nan mester a
toema medida mas severa ainda, pasobra se-
gun idea di Gobernador i di Conseho (1) ,,bru-
talidad di neger- i raulatonan tabata bai mu-
choe leuw, i nan a determina, koe cada blan-
coe tin permit pa dal neger of mulato, koe
haci cos di brutoe coe n, un golpi sol di ga-
roti i pa entreg despues na fiscal, koe sin
forma di proceso por doen mas castigoe ain-
da, koe mas parti tabata ,,sota coe bara di
watapana. (PI. 1791).
Si na principio malcontentoe di es sita-
cion...”
|
|
| 3 |
 |
“... algun tem es des-
union, koe nan tabatin coe otro. Ma ape-
na nan a sofoca es lamantamentoe, koe a
bolbe bini desunion.
Dia 16 di Mei 1795 nan a ricibi aki noti-
cia di paz coe Francia i huimentoe di Stadhou-
der for di Holanda i revolucionarionan di
isla a desea awor pa mira nan partida para
mas pronto koe por na cabez di es asuntoe-
uan. Nan no a keda contentoe tampoco pa e...”
|
|
| 4 |
 |
“...9
order di Conseho di Colonia*, bisando cada
un flea na nan empleo i no haci nada pro-
mer koe saca ordenanza di colonia. (PI. 1795).
A bini aki cerca ainda, koe na principio di
anja 1796 a plama nobo, koe miernbronan di
isla tabatin relacion coe Inglsnan i koe nan
kier a entrega nan nos colonia pa ward asi-
na pa Stadhonder. (PI. 1796). Aunke foi carta di
persona ptarticular, koe a bini for di Holanda,
nan a tende despues koe nan a declara pues-
to di Stadhouder i Alianza coe FraUcia expi-
r., toch tantem koe no publica esai aki na
colonia, gobierno tabata sigi existi, sostene pa
militar. Esakinanapesardi opinion diferente, taba-
ta kere nan oblig, pa nan huramentoe, tantem
no a dispensa nan oficialmente di esai. Ma e
partida revolncionaria no a aprecia es conduc-
ia di guarnieion. Distiirbio di burgernan coe
militar tabata toema toer dia mi caracter mas
serio, e. o. ,,un troepa di hende coe cocard
francs nacional i anna coe pistool i houwer
a ataca schout-bij...”
|
|
| 5 |
 |
“...lo-
ci) Mes dia "oberuador de Veer a jama Coseho
huntoe i a bisa den su sesion: koe Wiertz ta-
bata desijin, pa comisario di Estadonan Gene-
ral pa acepta su hurainentoe di delidad na
Eepnblica Batava, ma koe el tabata desea di
probecha di es ocasion pa pone su puesto abao,
pa inotiboe koe Conseho tabata sabi, koe,
como el a pidi i haja su retiro caba foi anja
1794 pa via di su enfermedad i bieheza, el a
keda na Gobierno solamente pa pidiinmtoe di
Estadonan General, tantem el tabata por; ma
pa motiboe koe den ultimo tempoe estado di
SU salud a atraza rnas i mas, el a bira mas
i mas incapaz pa encargo di Gobierno, ( el a
moeri dia 2G December 1796) pesai mes e miem-
bronan di conseho Gaicrijn i Bomer a ehercle
mas parti for di alguu luim caba. De Veer a
haja tambe un carta ohcial cera huntoe coe
SU retiro; el a pidi Conseho di abri es carta,
i a resulta, koe e boekhouder general Jan Jacob
Beaujon tabata nombra pa sucesor interino di
de Veer coe titulo di director...”
|
|
| 6 |
 |
“...11
had huramentoe, koe ley tabata exigi. A^gun
oflcial, den nan gefe di guarnicon, coronel
von dem Bussohe, a declara, koe nan no kier ha-
d es huramentoe nobo, raa von dem Bussohe a
priminti mes ora koe le had toer loke el por,
pa conserba orde den troepanan. Mas ptarti
toer Militar di rango inferior auiinA pa algun
di nan ofidal, a nen^a di had huramentoe,
koe tabata exigf, ma despues mayorfa di nan
a preseiita, pa bolbe drenta den guarnidon.
(PI. 1797).
Retiro di Ganerijn a haci, koe nan mester a
scohe Uii otro Kaptein di burgernan, i seguu
un adamacion di dia 14 di Augustus burger-
nan reuni a cohe Johan Rudolph Lauffer, actual-
mente ofidal di burgernan.
Foi ora el a acepta su puesto, el a insist!
cerca Conseho pa toema medida pa mehor de-
fensa di Isla, pa motiboe koe semper nan ta-
bata kere e rumor, koe Inglsnan tabatin idea
di podera isla i pesai burgernan tabata exigi
precisamente pa mehora cosnan di defensa,
apoJA den esai fuerternente pa algun...”
|
|
| 7 |
 |
“...- 12 -
Segun opinion rli burp:einan no a d-oena bas-
tante cuinplimentoe na otro proposicionnan di
Lauffer pa fortifica i rpara forbificacionnan i pa
haja mas pronto koe por inehor arma i naniii-
cion, asina koe nan a resolve pa tene un reunion
pa papia riba medionari, koe por haci isla ca-
paz di defend. Reuiu dia 30 di Augustus di-
lanti nan cas di warda den Caja Girandi di
Punda, Burgernan a papia riba es i lea, pa
noinbra tres cornisario den nan i pa presenta
nan na Conseho pa ta eneargd, coe toer cos,
koe ta toca luedionan di defensa. Ma reunion
tabata interruinpi pa es ruido, koe Director ta-
bata considera e reunion, koe nan a tene sin
SU consentiinentoe, conio un violacion di su
autoridad,i coino un prueba di desconanza den
dj, motiboe pakiko el a doena troepanan orde
pa niarcha riba e Burgernan reuiu, pa plama
nan i, si ta necesario, pa tira riba nan, den cu-
ya intencion troepanan tabata stroba solatnen-
te pa actitud di schout-bij-naclit Wiertsz, koe...”
|
|
| 8 |
 |
“...- 13 -
blo i had uso di arma, koe a doena nan
pa mantene trankilidad i orde. Asina koe isla ta-
bata expon algfiin tempoe na agitacion i des-
union, koe no solaraente pa un gran parti a
stroba trankilidad i orde di s isla ma koe lo por
causa ruina total i perdicion di es isla, si es
agitacion sigi i mas circunstancia bini acerca.
(PI. 1796.)
Asina cos a keda duranti diez dia di gran
excitacion, te ora Gobernador i Conseho a
haja dia 9 di September un carta di Victor
Eugues i Lebas, Agentenan di Poder Ehecutivo
di Islanan di sotavento francos na Guadeloupe
(1), fecha 13 Pructidor, Anja IV, (31 Augus-
tus 1796). Den es carta es Agentenan a ofre-
ce Gobierno di isla nan judanza, como nan a
haja sabi coe masjar duele, koe na ocasion
di hacimentoe di huramentoe nobo tabatin
desunion den burgernan, i koe den nan ta-
batin, koe kier a pidi Ingls juda nan. Es
mencionado Agentenan a doena di conoce tam-
be, koe nan tabatin idea di manda troepa Cu-
ragao, como amigoe of...”
|
|
| 9 |
 |
“...nan tabata considera isla basta fuerte pa de-
fendle i adennas si acepta judanza, lo por
stroba mas operacion di Francsnan.
Dos dia despues dje carta di A^entenan, a
bini dos fragata francos La Mduse i La Pensee,
coraanddi pa Baudouin i Valteau bao di comando
supremo di coronel Thomas, kende a paree su
manece den Conseho coe cincoe oficial irancs i
Wiertsz i a leza un carta den cual ta pidi au*
xilio di Conseho pa jude haja coeminda, paloe
i awa, kpe tin mester pa su barcoenan. Mes
ora el a ofrece su judanza pa frena desorden-
nan local na isla, mientra el a >fifioenstra Con-
seho ainda, koe dos barcoe ingles, koe un pi-
rata francos a cohe i trece aki, no tabata con-
fiscd, ainda. (1).
Riba es proposicion Conseho a resolve pa
conforma coe siiplica di Thomas, pa condena e dos
barcoenan ingles, koe nan a cohe, pa gradici
nan pa e judanza, koe nan a ofreceden mes
termino manera a socede den contesta na Hu-
gues i pa ordena, koe tantem e fragatanan
francos tabata...”
|
|
| 10 |
 |
“...FrancsmiD, koe kier a pa:a, Joke nan a
coenipra, coe letra di cambio firm pa ,,Direc-
toire, (1) den eual comerciantenan no tabatin
muchoe confianza, .a desea pa Conseho tambe
firma e letra, loke Conseho a nenga. El a
saca un publicacion pa pidi burg:ernan acepta
letra di cambio di Francsnan. (PI. 1796). Ma
Thomas no tabata contentoe di nin^un manera
coe esai i a skirbi Conseho (dia 15 Septem-
ber), koe el a tende coe admiracion loke Con-
seho a resolve i koe el a ripara, koe bandera
francs no tabata boela banda di bandera ho-
lands na fortirian. Thomas a keha tambe, koe
no a doen noticia oflcial, koe Repnblica h>-
tava a declara Inglaterra gera (es noticia a
jega aki dia 15 September) ,,cuya falta
di atencion di banda di Conseho contra lua-
gestad di un nacion grandi, koe a expone
SU inters di mas stim, pa bini pur, pa jiida
Curasao, tabata un prueba, koe Conseho a
mira coe duele den dj i su hendenan, koe
nan tabata eriemigoe di Inglsnan. Tocanti
di nengamentoe...”
|
|
| 11 |
 |
“... mas liger un victima
di Inglsnan rapaz, i koe, acaso Lauffer tabata
goza di confianza di Conseho mescos koe el ta-
bata goza di confianza di toer burger, i si nan
no a contrarie, lo no a pasa asina tantoe seman
despues di cambio di Gobierno, sin koe posecion
di es Colonia aki lo tabata sigur pa Republica
btava. 133 habitants a manda un rekest
pa Conseho pa pidi pa nombra Lauffer pa ha-
ci toer loke el ta huzga, koe ta necesario pa ber-
(1) Thomas a bai coe Meduee i na su bigar a btni The*
tie. Suma koe nan a facilita franci a mon^a FI. 968S8,65....”
|
|
| 12 |
 |
“...- 17 -
dadera defensa i conserbacion di trankilidad i
bon orde di isla i pa large dispone, pa paga gas-
toe, riba placa di caga di barcoenan conflsc,,
pasobra foi ora el a bira kaptein-comandante,
ta coe zelo grandi, deligencia i acfcividad el a had
toer coSj koe ta di mehor i na probecho di isla
i koe pa es motiboe el mester a had hopi gas-
toe i loke el ta had te ainda. (For di su mes
sacoe naturalmente. Rekw. 1796).
Conseho no a contesta es rekest na principio
tl), loke a lamanta indignaciou nias tantoe,
asina koe dia 24 di September nan a bolbe
manda un rekest, flrmdi pa 136 habitante, pa
Conseho. Den es rekest e firmantenan tabata
splica, koe pa no cita niiigun otro motiboe pa
awor, nan tabata atribui es descuido pa de-
fende isla na disposicion debil i mal bista di
burger Jan Jacob Beaujon, motiboe pakiko nan
a pidi ,,pa excusa es burger di toer loke ta per-
tenece na defensa di isla i pa noinbra i auto-
riza^ Albert KiTckert, comandante di Ceres, Jan
B...”
|
|
| 13 |
 |
“...- 18 -
mente encargfi, coe asuntoenan di defensa di
Isla i pa autoriza kaptein-comandant Lauffer,
pa saca tambe tantoe placa koe naii mester
for di caha di barcoenan preso. Nan a doena
ehecucion na es decision i a participa esai tam-
be na Valteau, Baudouin i Wiei-tsz, koe a pidi
Conseho pa convoca un Conseho mas ge-
neral, koe a reiini dia 20 di October. Den es
reunion aki e oficialnan ai a sostene por es-
crito proposicion di Conseho di gera di Bar-
geman i a presenta mes ora un proposicion
1 un instruccion pa e Comision, koe nan lo
nombra. Na es ocasion ai Valteau a bisa Conseho,
ademas koepa motiboe koe el a bini aki riba
pidiinentoe di Wiertsz i di almirante Blaak
di Suriname coe instmcciou, pa haci toer
cos pa es colonia aki no cai den manoe di
Ihglsnan, koe tabatin un atake prepard caba,
lo el no sali for di isla, tantem no a
percura pa isla tin bon cos di defensa, loke
tabata falta muchoe ainda. Coe es argumento ai
a nombra un Comision Militar, manera...”
|
|
| 14 |
 |
“...- 24
cabaraentoe di luna di Juni 1795 i a avisa den dis-
posicionnan, koe ta toca na es colonia el, sa-
liendo foi Holanda na Augustus i jegando aki
dia 8 di Maart 1796, a bai e mes anochi di
su jegada na cas di coronel von dem Bussclie,
na un fiesta koe nan a haci pa celebra cum-
plianja di Prins Willem V, i a bebe na sa-
lud di Prins. Luego, for di dia koe el a jega
na colonia te dia, koe a ha.ja aki noticia ofi-
cial di abolicion di puesto di Stadhouder i di A-
lianza coe Francsnan, el a trata den toer cos,
manera el no tabata sabi nada di es hechoe-
nan ai.
. 2. koe ora el tabata di biaha pa es co-
lonia aki, Inglesnan a cohe i hib Londres,
camina na contradiccion coe su companjero-
nan di biaha, koe nan a horta toer cos for
dj nan, nan a trat coe atencion di mas gran-
di, asina koe nan a large hasta coe cartanan
di gobierno, koe el tabata hiba i koe el a tre-
ce aki toer bon cera i na bon estado ainda.
3. koe el a tene conferencia na Inglaterra
coe e...”
|
|
| 15 |
 |
“...26 -
Despiies koe es Conseho combina, a saini-
na es keho i tambe un carta di Kikkert, koe
a keha, koe Beaujon a keda sin contesta car-
tanan di Comision el a pone toer pieza den ma-
noe di director i a suplik pa defende su
curpa. Dia 30 di November director a manda
SU defensa skirbf. El a deel ara, koe Comision
no a manda sino tres carta sol, koe el a con-
testa tambe; el a refiri tambe na su defensa
anterior i tocanti puntonan principal di su a-
cusacion, Beaujou dici:
,,Pa motiboe, koe contenido principal di ke-
honan presente i e dificultadnan toer bruhS,
mas parti ta na relacion coe copia di e nota,
koe Sr. J. Stuijlingh i. o. a doena na coman-
dante francs Thomas, mi a pidi secretarie i
mi a haja tambe copia aututica di es escrito
calumniador sin berguenza, tan ofensivo pa mi
reputacion i mi conducta honrada, koe mi ta
obliga di exigi coe toer seriedad di es Conseho
combind aki pa doena mi e pruebanan berda-
dera pa comproha es kehonan imagin..
Mientra...”
|
|
| 16 |
 |
“...te di enemigoe di afor como pa otro motiboe, ta di tal
sorto, koe es eircunstancianan ta exigi no solamente un Gefe
supremo atento, activo i zeloso ma tambe pa motiooe di
conserba trankilidad i bon orde i pa efectua e union tan
necesaria, koe tabata falta asina tantoe tempoe, mester
exigi na particular un tal Gefe supremo, koe tin coinple-
tamente toer confianza di burger- i habitantenaii di es isla
i di toer otro, koe ta para bao di su gobierno; i como nos
a haja sabi for di toer pieza. koe a jega na nos conoce-
mentoe na ocasion di kehonan i dificultadnan, koe tantoe
Senjores Valteau i Baudouin, comandante di fraga anen
francs nacional La Pense i Thetis, koe tabata den
es haf aki ltimamente, koe Comision Militar a doena
na Conseho combinfi, contra Senjor Director interino Jan
Jacob Beaujon, i koe nos a haja sabi foi muchoe circunstancia
mas, koe es Senjor interino menta a perde toer couan-
za no solamente di Burger-i militarnan i pues 1' toer
hende di es Isla, ma...”
|
|
| 17 |
 |
“...- 29 -
cesario pa bienestar i sirbisji di es Isla aki i nos a haja,
koe ta asina mester ta.
Haci di es manera aki i publied, den forti Amsterdam
den Ciudad na Curasao dia 6 di December 1796.
Pa orden di esai,
J. M. BENINGS,
*
*
Secretario prov.
.^esar anto koe pa nombramentoe di
Laimer a cumpli coe deseo di raas parti di
burger, tabata leuw, koe esai a drecha tran-
kilidad i orde na isla. Desunion den burger-
nan a sigi ; conJucta di fiscal Mr. P. Th.
van Teyligen a contribui hopi pe.ai. Na 1787
caba Conseho a retira es fiscal provisionalmente;
el a haj obliga pa toema es medida pa exi-
gencia i insistencia di un porcion di burger i
habitante di aki, koe tabata declara nan mes
boz di pueblo (Rekw. 1787 i 1788). Despues
di investigacion di Comisarionan di gobierno
na 1789 (1), Goberdornan a bolbe nombra van
Teylingen ma bien pronto el a bolbe hala mal-
contentoe di un gran numero di habitante i di
Conseho tamb^ riba dj. Nan tabata tira na
SU cara, koe el no...”
|
|
| 18 |
 |
“...tabata protega esnan cada bez, koe nan ta*
batin cuestion coe blancoenan, loke tabata ha-
ci hendenan di color bira insolente i lo haci
nan perde pronto toer respet i reverencia pa
Gobierno. Tambe nan tabata acns, koe toer
eu intencion tabata di inolestia di toer ma-
nera e personanan, koe a rma e rekest, koe
nan a presenta contra dj na anja 1785 i
koe pesai el tabata trata na manera di mas
arbitraria i caprichosa. Es fiscal a bini na
choke coe Conseho pa motiboe koe el no ta-
bata aten na e moda di procd, koe ta-
batin, asina koe rnas koe uu bez el ta-
bata haci, luke tabata toca na Gobierno,loke
Conseho tabata toem masjar tantoe na maloe,
mientra Conseho tambe na su turno a des-
conoce es fiscal muchoe bez, (e. o. N. 1794 i
Rek. 1796) loke a causa porfin, koe Conseho
a bolbe doena van Teylin^en su retiro dia 19
di Augustus 1797 i a pone Cornells Spencer
provisionalmente como fiscal.
Pleitoe di burger coe militarnan a haja coe-
minda den conducta di contra...”
|
|
| 19 |
 |
“.... Pa defends con-
ducta di Wiertsz, Kikkert a presenta un copia
di Resolucion di Comision di Asuntoenan di
Marino na la Haya di dia 10 September 1795,
koe tabata determina, koe oficialnan di mari-
na na West-India lo ocupa nan unicamente
coe loke ta toca defensa di haf i di comercio.
Conseho no a haja den es resolucion nada, koe
por a sirbi pa hiistiflca conducta di Wiertsz, i
a bolbe puntr un biaha mas motiboe di su he-
choenan, loke Wiertsz a nenga di doena, bisan-
do, koe Conseho no tabata autorizA pa jam
i...”
|
|
| 20 |
 |
“... cerca a bini
ainda, koe un porcion di hudioe, partidario
di Sasportsis, koe mas atras nos ta conta su a-
suntoe, a toema parti pa Prancesnan, loke ma-
yoria di hudioenan a toema masjar na raaloe
i coe bon motiboe. Israelitanan tabatiii di keha
seriamente riba Prancesnan, koe tabata tira
na nan cara acusacionnan di mas baha, hasta
den piezauan oficial. Berdad ta koe Parnassim
i Conseho di Snoga a haja satisfaccion di nan
keho tocanti insultanan, koe Prancesnan a doe-...”
|
|