| 1 |
 |
“...nan tabata considera isla basta fuerte pa de-
fendle i adennas si acepta judanza, lo por
stroba mas operacion di Francsnan.
Dos dia despues dje carta di A^entenan, a
bini dos fragata francos La Mduse i La Pensee,
coraanddi pa Baudouin i Valteau bao di comando
supremo di coronel Thomas, kende a paree su
manece den Conseho coe cincoe oficial irancs i
Wiertsz i a leza un carta den cual ta pidi au*
xilio di Conseho pa jude haja coeminda, paloe
i awa, kpe tin mester pa su barcoenan. Mes
ora el a ofrece su judanza pa frena desorden-
nan local na isla, mientra el a >fifioenstra Con-
seho ainda, koe dos barcoe ingles, koe un pi-
rata francos a cohe i trece aki, no tabata con-
fiscd, ainda. (1).
Riba es proposicion Conseho a resolve pa
conforma coe siiplica di Thomas, pa condena e dos
barcoenan ingles, koe nan a cohe, pa gradici
nan pa e judanza, koe nan a ofreceden mes
termino manera a socede den contesta na Hu-
gues i pa ordena, koe tantem e fragatanan
francos tabata aja, bandera francos tabata...”
|
|
| 2 |
 |
“...gestad di un nacion grandi, koe a expone
SU inters di mas stim, pa bini pur, pa jiida
Curasao, tabata un prueba, koe Conseho a
mira coe duele den dj i su hendenan, koe
nan tabata eriemigoe di Inglsnan. Tocanti
di nengamentoe dje judanza, koe el a ofrece,
Thomas a ripara ainda, koe di ningun manera
el a bini aki di su mes boluntad ma pa pi-
dimentoe di Wiertsz, loke a cambia es relacion
di dj coe Conseho enteramente i a pone p
un responsabilidad na toer dos Eepublica, koe
el no por a aprecia poco. Despues di a ricibi
es carta, Conseho a manda dos di su miembro
(1) Foi 26 di October 1795 te na 11 di November 1799
Directoire di 5 persona, coe titulo di Consul, tabatin
Poder supremo na Francia. {Sed. La Crux.}...”
|
|
| 3 |
 |
“...isla, tantem no a
percura pa isla tin bon cos di defensa, loke
tabata falta muchoe ainda. Coe es argumento ai
a nombra un Comision Militar, manera Valteau
e. s. a desea. Na arbiculo 5 di instruccion pa
es_ comision nan tabata reconocle como poder
militar superior na es colonia aki i su trabao ta-
bata determina principalmente pa toer cos, koe
ta toca na defensa. Den su proposicion Valteau
a bisa, koe no por ta combeniente pa encrga
Beaujon erf Wiertsz coe presidencia, pa motiboe
koe ningun di dos por a bandona capital di
isla, loke sin embargo president mester a haci
pa drecha fortificacionnan na otro districtonan.
Ma Beaujon como gobernador i como tal presi-
dent di TOEK comision,a exigi presidencia, loke...”
|
|
| 4 |
 |
“...desea di pa-
pia den es Conseho. Ma ora Wiertsz a parti-
cipa director, koe tabata pa asuntoe militar,
nan^a convoca e reunion, koe nan a pidi.'Na es
ocasion ai nan a papia riba e publicacionnan
di Estadonan General, koe nan a haja den pa-
pelnan di de Veer, i koe tabata trata riba ki-
tamentoe pa semper di puesto di Stadhouder i ri-
ba alianza coe Francsnan, tocanti cuya publica-
cionnan koe Beaujon a huzga, koe no taba-
tin noodi di publica nan nan a resolve pa pro-
clama nan awor ainda.
I)i dos bez un golet Danes, koe a bini aki
dia 11 di November, tabata causa, koe a ocasio-
na desagrado di director coe e Comision. Como
gefe di toer troepa huutoe, (1), Valteau, coe
consentimentoe di Wiertsz i di Comision, a doena
Kikkert orde pa ristra toer barcoe, koe drenta
[1] Art. 8 di AHanza tabata determina, koe camina
troepanan batava i francs tabata huntoe na guarnicion,
gefe francs lo tin comando....”
|
|
| 5 |
 |
“...director, lo el haci esai riba dj mes i koe lo
el pone un barcoe na disposicion pa sak foi
tera. Despues Fa/teau a declara, koe lo no sali
coe SU barcoe foi isla, promer el a saca Beaujon
i a insist!, pa jama director p bini reunion
pa defend. l a ofrece pa el mes bai jam
1 trecle, si el no kier a bini. Despues di un
deliberacion chikitoe ma fuerte, Oonseho a nom-
bra dos miembro pa pidi Beaujon presenta na
reunion. Ma director a larga nan sabi, koe
el ta sinti su curpa muchoe indispuesto i con-
movf pa loke nan a bis i koe su gemoed ta
jen, pa presenta den Oonseho, ma koe Oonseho
por nuzga riba es asuntoe noema. Ora e dos
diputadonan a sigi puntr, koe lo el por asisti
SU manece na reunion, el a contesbanan: koe
awor ainda el no sabi, koe su manece el ta
dispuesto, ma koe el a pidi derecho di por
defendle.
Despues koe nan a haja es contesta, Oonseho
a resolve pa bira reunion te su manece i a en-
tre^a Lauffer poder supremo tantem; a pone
esai na conocementoe di Beaujon, participando
tambe...”
|
|
| 6 |
 |
“...23
motiboe koe el, Beasjon, bisando koe el ta
muchoe indispuesto pa paree den Conseho, lo-
ke tabata un dos paso leuw noema (1), mes-
ter tabata considera fcambe como incapaz pa
eherce poder supremo. Su mauece nan a manda
toer es papeluan pa Beaujon, coe pidimentoe pa
contesta nan, raientra Lauffer a keda encarg.
coe poder supremo, te o ra decidi riba es asun-
toe. Cuater dia despues Beaujon a presenta den
Conseho i par, el a leza su defensa i Conseho
tabata teiid para tambe (2). Den es defensa
Beaujon a conta loke a pasa coe e golet dans,
manera ta cont padilanti caba, i a moenstra,
koe Valteau i Baudouin tabata contra dj i ta-
bata conocle muchoe poco pa huzga riba su-
caracter, su idea i su intencionnan, loke tabata
conocf na patria, principalmente pa motiboe koe
Beaujon no tabata sabi Frances, loke tabata stro-
ba toer trato coe Francsnan.
Valteau i Baudouin, despues di a haja sS, di
defensa di Beaujon, a pone director coe un
carta di 21 di November formalmeute den es-
tado di acusacion...”
|
|
| 7 |
 |
“...pone Cornells Spencer
provisionalmente como fiscal.
Pleitoe di burger coe militarnan a haja coe-
minda den conducta di contra-almirante Wiertsz,
koe bien pronto tabata na desunion coe Conse-
ho i coe B. Th. Tierce, diputado francs di Agen-
tenan di Guadeloupe, kende a acusa Wiertsz,
koe el tabatin relacion coe Inglsnan. Pa pro-
ba es acusacion. Tierce a cita testimonio di
dos oficial francs koe tabata afirma, koe
tempoe nan tabata prisonjero di gera bordo
di un barcoe di gera ingls, nan a tende oficial-
nan di barcoe papia, koe Wiertsz a skirbi Go-
bierno di Martinique, koe lo el entrega haf, si
Inglsnan kier manda dos barcoe di gera aki,...”
|
|
| 8 |
 |
“...padilanti dje
complot i ta meneiona despues, koe Gobernador a deS-
cubri e traicion poco promer koe su ehecucion. (Tomo
I, PAg. 335 seq.) Teenstra ( Tomo I, pag. 84) ta jaina
Lauffer un bomber nobel, probablemente pasobra e
f 100,000, koe nan a ofrec. no tabata jega pa haci toe-
ma parti den es complot. Es skirbidornan ai ta acepta,
koe Lauffer tabata tende na atentAdonan di Francsnan
contra colonia., sin koe el a pone esai na conocementoe di
Consebo, ma ni un ta haci algun diferencia denter e
dos diferente complotnan, koe tabatin; un pa trece un
cambio den gobierno di isladi cuyo complot of nego-
ciacion secreta Gobernador tabata sabi masjar bon, ma
koe el no tabata considera di importancia, te koe el a haja
abi koe de Vaux. tabata fimdador i cabez di es complot ; es
otro pa haci un revolucion general na diferente islanan di
West-India. Como ta depende solamente di un idea personal di
cada un, si Lauffer a trata manera el mester a haci como
cabez di isla, of koe el ta merece nomber di bomber...”
|
|
| 9 |
 |
“...limit solamente
na un cambio den Gobierno ma koe el tabatin
pa fin tambe forma un rebelion general den ne-
fi-ernan, manera por a mira claramente lor di e
expresionnan, koe de Yaux a usa na diferente
ocasion, e. o. ajera mes na cas di e plantador
Jan Schotborgh, kende el, de Vaux, a conseha
como amigoe, pa bende su catiboenan i su coe-
parti den es complot, sin koe el a
necesaria contra es complot, p esai mi ^
mehor pa limita mi na docuroentonan oficial pa clesoriM
sncesonL, koe tin relacion coe e dos P''toan lar-
gando aflrmaoion i particulandadnan, koe otro skirbi
dornan ta doena, pa nan mes cuenta -1 mi
hechoenan, manera nan ta para den boeki di notulo d
Conseho di Policia di isla.
(11. Pa SU puesto mes fiscal semper tabata miembro
di Conseho, ma dia a nombra C. Spencer pa fiscal a dete -
mina. pa el no ta miembro di Conseho...”
|
|
| 10 |
 |
“...Forti na cas di lui-
tenant Pittet i a pone luitenant Rappard coe
un warda di seis bomber warde. Despues Con-
seho a manda un comision foi mierabronan pa
selja papel di de Vaux, loke a socede inmedia-
tamente. Mientras e comision tabata na cas di
de Vaux, Conseho a ricibi dos carta di es gene-
ral de Vaux. Es cartanan na francs, nos ta doe-
na aki traduci.
Es promer tabata bisa;
Ciudadanonan, boso a abusa di derecho di bende ii.
arresta mi. Dia boso haja sabi, koe mi ta inooente, lo duel
boso. Mi sabi, koe foi ki tem caba nan a hala mi den sii-
posicionnan, koe no ta moenstra un bon sintir; ma mi ta me-
nosprecia nan, sin doena prueba; manera nan no a doena
tampoco, koe a kere nan berdad.
Mi ta pidi di tende mi aki den dos ora of inmediata-
mente si por; mi ta confla innchoe tantoe den berdad di
mi asuntoe, koe mi por kere koe boso reeonoce es nan koe
a ganja boso. etc.
Saludo
. DE Vaux.
P.S. Mi ta pidi ciudada.no Gobernador di permiti mi
nn audiencia i Conseho di tende mi.
V E otro carta...”
|
|
| 11 |
 |
“...pa tene Sas-
portas tambe na arresto civil, te ora lo tm
ocasion pa mand San Domingo, ma despnes
miembronan, un pa un, a pidi Gobernador pa
presenta na conseho copia di es instruccion se-
creto di Sasportas, pa motiboe koe nan tabata
considera di inters di mas grandi di ta na
altura di dj, asina koe Gobernador a priminti
koe lo doena es copia.
Dia biernes 13 di September Gobernador a
doena Conseho diferente splicacion tocanti e
.negociacion secreta. E mas importante den nan
tabata splicacion di dos Frances. Segun participa-...”
|
|
| 12 |
 |
“...sabel pa bolbe paga e suma principal ma na-
da no a juda; Diedenhoven a nenga obstina-
damente. Es ora ai Conseho a haci uso di su
autoridad i ,,a ordena Diedenhoven pa facilita
e Fl. 120,000, priinintiendo pa bolbe paga
Fl. 40,000 despues di dos luna, i, si por (pa
loke Conseho lo haci toer su esfuerzo) pa pa-
ga resto den seis luna for di un cuotacion ge-
neral, koe nan lo haci. Diedenhoven a cum-
pli coe es order.
Ma placanan, koe Diedenhoven i otro per-
sonanan a doena, no tabata suflciente pa cu-
bri gastoe, motiboe pakiko Conseho a resolve
na 1797 caba, pa habitantenan, koe ta mas
bon para, forma un plan pa inehora caha na-
cional. Ma plan dje comision nombra tabata
asina pisar pa isla, koe Conseho np por a dren-
ta coe n. Nan a encarga tambe Administra-
doina.i di Weeskamer pa tene e ganancia di
sucesionnan, koe nan tabata administra, na
disposiciou di isla na obligacion di 5%.Mescos
nan a propone ParHassira i Tesoreronan, koe
tabata funciona corao Administrador di su-
cesionnan...”
|
|
| 13 |
 |
“...Ti'tot tabata desea pa larga doena sii barcoe
: I'eparacionnan necesario aki na isla, ma el no
tabatin basta placa contado pa had esai i co-
derciantenan di isla no tabata gusta su letra-
ban. Pesai e diputado Joubert a pidi Conseho
, pa juda Pitot ,,coe algun placa foi caha na-
donal (22 Febr.) Apesar koe no por a cuinpli
i boe es pidimentoe, ,,pa motiboe di mala situa-
' don di flnanza, Conseho a resolve pa juda
f^itot, poniendo na disposicion di Joubert pla-
ba, koe caha tabata contene di^dos barcoe Fran-
ces captura, koe nan a bende aki ma koe tri-
buualnan mantimo na Guadeloupe i Santo Do-
dingo no a decidi ainda riba nan. Ma es pla-
canan no tabata jega, motiboe pakiko Conse-
co tabata juda Pitot semper asina tantoe koe
cl tabata por, cada bez koe placa a drenta den
! Caha; pero dia 26 di Juni el a declara, koe el
bo por juda mas coe placa, i el a autoriza Joa-
bert pa bende cargamentoe dje fragata (Conse-
^o tabata jatn ,,un bon cargamentoe.) Ma
Paree es berideinentoe no a toema...”
|
|
| 14 |
 |
“...intencion
personal,di disposicion amistosa isintimentoe sa-
ludabel di Agencia na Guadeloupe, Bresseau a
bisa Conseho, koe su Agencia a haja instnic-
cion, koe e vice-aimirante Ingles Parker taba-
ta drecha un expedicion contra es isla, motiboe
pakiko nan a resolve na Guadeloupe pa manda
judanza necesaria na es isla aki, ma koe si ta
cos, koe no mester di judanza, anto el, Bresseau
lo bolbe bai mas pronto posibel.
Mieritra Bresseau tabata papia, general Jean-
net a paree den conseho, companja di dos ede-
cAn. Conseho a salude; despues Bresseau ,,co-
hiendo hiloe di combersacion di nobo, su secre-
tario GuiJlarmin a iuterrumpie i a record, koe
toer loke Conseho mester a sabi tabata den un
carta, koe el, e secretario, tabata cerca dj i koe el
, I' ^...”
|
|
| 15 |
 |
“...Con-
seho a reuni pa medita riba proyecto di e A-
gente di Guadeloupe i a bini pronto na es con-
clusion : ,,pa Conseho manda e Agente Bresseau
un carta pa gradici e Agencia coe palabra di
mas araistosa pa su precaucionnan generosa,
koe el a moenstra pa conserva es colonia,
mandando es refuerzo, ma koe e estado mise-
rabel, koe isla tabata haja den bao di
toer punto di bista i particularuiente coe re-
lacion na e mal situacion di finanza di tera, ta-
bata haci Conseho iucapaz pa por acepta es
ofreceraentoe amistoso. Gobernador a bai den
un otro cuarto, camina el a tende Bresseau i Jean-
net.
Despues di un conferencia di mas koe dos o-
ra Lauffer a regresa den Conseho i a bisa miem-
bronan, koe Bresseau a pone keho tocanti sa-,
camentoe di Tierce i drechainentoe di ,, Vengean-
ce, loke nan no a haci basta liger, ma tocan-
ti es puntonan ai Lauffer a doen infortna-
cion i a haci keda completameute satisfecho....”
|
|
| 16 |
 |
“...- 59 -
Ademas Gobernador a observa for di es entre-
bista ai claramente, boe idea berdadera di
Agencia na Guadeloupe tabata pa toema
gobierno di es isla, ma koe el a combence
Bresseau compjetamente, koe nunca Conseho no
por permiti esai. Despues di esai Bresseav i Jean-
net toer dos a doen man pa nan palabra di honor
i a priminti, koe nan lo no haci nunca ningun
violencia contra es colonia, ma koe nan lo bai
atrobe, si no tin mester di nan judanza. Des-
pues Lauffer a propone Conseho pajudaFran-
csnan i pa doena nan permision, pa doena nan
barcoenan un otro lugar pa ancra, loke Conse-
ho a permiti.
Entretauto Lanffer a toema precausionnan
necesaria, no obstante primintimentoenan die
generalnan Frances, koe nan a kibra despues
asina scandalosamente. Cajonnan di forti Amster-
dam tabiita dirigi riba e barcoenan Frances; nan
a manda bisa e hombernan, koe tabata tene
warda na fortinan di coenucoe, bini stad; nan
a destrui e batrij cerca cas di polber, koe nan no
por defende suficiente i oenda...”
|
|
| 17 |
 |
“...dificul-
tadnmi, koe tabata pon den caraina di pirata-
egempel nan a cita Mfiry.)
w' . ^ larga kaptein di barcoenan
Ingles i Americano ofende bandera Prancs sin
casbiga nan; pasobra nan a aiza es bandera
bao dl bandera di nan nacion, koe asina nan
tabata larga lastra.
3. koe nan a doena asilo na emigrado-
uan, traidor di nan patria.
4. ceramentoe i expulsion di Tierce,
u ^ castiga esnan, koe a
TOmba paloe di bandera, oenda bandera
r rancs mester a boela banda di bandera Holan-
gHn combenio den es 'dos Repnblicanan.
6. koe a tene un dia di gradicimentoe i
dl oracion na recuerdo, koe es escuadra Pran-
ces bao di dEstres a perde riba baranca-
nan di Aves. (1)
PI GScuadra di mas koe 20 barcoe di ^era bao di
comando di cPBstres, koe tabatin idea di podera di Cu-
P un mal tempoe na isla di Aves dia 11
Mei 1678. Cuater barcoe sol a scapa. Pa es motibooe ai
nolDernador Mr. Jan Noach du Pay, a boeta un dia di gra-
dicimentoe i di oracion pa henter Curagao dia 11 di Mei
1722. Por dl es acusacion di Francsnan...”
|
|
| 18 |
 |
“...a persisti un
biaha mas cerca Conseho pa acepta es corabe-
nio, ma Conseho a keda coe su resolucion. Bres-
seau a pidi tambe aclaracion tocanti puntonan di
keho, koe ta meiita den e raanifiesto, loke Conse-
ho a doen, ,,pa raotiboe koe e Agente dirigi
awor na un manera amistosa na Conseho. Mi-
randokoesuesfuerzonan akedasin fru1jn, Bresseau
a resolve pa bai i el a pidi cuater barcoe pa
hiba troepa, provision pa tripnlanteuan i un em-
prstito di Fl. 50,000. Conseho a juda Agente,
asina koe den dos seman toer cos tabata cla
pa salimentoe di troepanan Frances. (1) Promer
(1). Na toer Conseho a fla Francsnan Ps. 24.728.
Apunt. HUt. 5...”
|
|
| 19 |
 |
“...^
- 69 -
goe,loke Bresseau tabata jama un pretexto.
Es anochi ai, koe nan a tende tres tiroe co
intermedio di 10 minuut, naii a supone, koe
bateria di Pieterrnaai tabata tira riba barcoe-
nan Ingls, koe tabata pasa, ma pronto a re-
sulta, koe es tiroenan ai tabata tiroe di alar-
ma, loke Fickers tabata busca toer modo di
sconde pa Jeannet, ma por nada. Unbez Fran-
cesnan a manda un patruli pa informacion. Des-
pues di dos ora nan a bini i a bisa, koe Laiiffei
ta acampa coe 600 bomber na e coenucoe
Blauw 1 koe el tabata marcha pa San Mi-
chiel na cabez di 250 bomber, probablemente
pa obbga Francsnan pa biza bela i di entre-a
nan na arbitrariedad di Inglsnan. Francsnan
a pone warda i su raanece un di nan a rapor-
ta, koe Laulfer a pasa anocbi den campamen-
toe den mondi camina un piedra tabata su
coesmtji ma koe el a kita es lugar atrobe
riba consebo di e emigrado Rabaine, koe a
rnoenstre pehgro di su posicion. Nan a bi,-,a
Jeannet tambe, koe Laulfer a ^eclara troepa-
nan di Guadeloupe pa...”
|
|
| 20 |
 |
“...- 71 -
te. Ma el a declara, koe el ta listo pa drenta
den Conclusion, koe Conseho por a bini ne i a
papia na es oca.sion ai e palabranan remar-
cabel aki: Ta teinpoe, ainda, Senjores, pa uia-
nifesta boso opinion. Si boso ta dispuesto pa
poerba un ocasion mas i risca haci un afcake
riba enemigoe, lo ini bai coe boso ma mi ta
bisa boso padilanti: nos lo marcha pa moeri
of pa vence, ma no pa retira.
Asina anto es isla a pasa na poder di In-
glsnan dia liuebes 11 di September. Lauffer,
coe dos oficial Ingls como Coinisario, a sigi
ehecuta poder i mes ora Watkins a coeminza
coe hostilidad. Su barcoe tabata tira for di
lamar riba cuartel francs na Eoode Weg.
Bresseaa a haj perta i dia domingo 14 di
September el a manda ua parlamentario na
Conseho coe e carta menciona caba i coe eii-
gencia pa entrega isla segun artfculonan di un
capitulacion, koe a bini huntoe coe es carta.
Pa su manece mainta cincor Bresseau mester a
haja respoudi i lo el stop toer host lidad te na
es momentoe ai. Despues di...”
|
|